Konosament imienny w systemie prawa angielskiego i amerykańskiego

W systemie prawa angielskiego, precedens „Lickbarrow v Mason” [1794] 5 T.R. 683, ukonstytuował prawnie zasadę, zgodnie z którą, zwyczaj handlowy („custom of merchants”), wykreował określone typy konosamentów, a mianowicie konosament na zlecenie („order bill of lading”) i konosament na okaziciela („bearer bill of lading”) jako papiery wartościowe („negotiable document of title”).

W niniejszym opracowaniu przyjrzymy się bliżej innym typom konosamentów i dokumentów przewozowych, które nie objęte zostały „pierwszym rzutem precedensowym”, ale które zaczęły odgrywać coraz istotniejszą rolę w międzynarodowym obrocie morskim. Szczególnie w przewozie ładunków kontenerowych, przewoźnicy liniowi bardzo często posługują się dokumentem przewozowym mającym właśnie charakter konosamentu imiennego.

Czym w istocie jest konosament imienny w angielskim systemie common law i jego amerykańskim odpowiedniku?

Konosament imienny („straight bill of lading”), jest dokumentem wystawionym na imiennie określonego odbiorcę („consignee”), skutkującym w tym, iż to właśnie ten imiennie wskazany odbiorca jest wyłącznie uprawniony do odbioru ładunku objętego danym konosamentem (za „JI MacWilliam Co. Inc. v Mediterranean Shipping Co. SA” („The Rafaela S”) [2005] UKHL 11; [2005] 2 A.C.). 

Konosamenty tego typu, poza wskazaniem odbiorcy, nie zawierają określeń typu "to order or assigns" a więc zapisów klasycznych dla konosamentu na zlecenie. I tak, na przykład, w sprawie „AP Moller-Maersk A/S v Sonaec Villas Cen Sad Fadoul” [2010] EWHC 355 (Comm); [2010], 2 All E.R. (Comm) 1159, sąd uznał, iż konosament zawierający zapis „to a named consignee and was not made out to order” należy zaklasyfikować jako konosament imienny („straight bill”).

U podstaw dystynkcji tego typu konosamentu leży fakt wyłączenia możliwości swobodnego przenoszenia konosamentu imiennego na osoby trzecie. W związku z czym często konosamenty te zawierają dodatkowe określenia typu "not transferable" lub "not negotiable”, expressis verbis, negujące możliwość takiego właśnie swobodnego przenoszenia dokumentów.

W tym miejscu warto zasygnalizować jedynie, iż w systemie prawa angielskiego (w odróżnieniu od systemu prawa amerykańskiego) należy pamiętać o pewnej istotnej doktrynalnie różnicy pomiędzy pojęciem „transferable” a terminem „negotiable". Pierwszy z nich („transferable”) odnosi się do cechy „przenoszalności” dokumentu w dosłownym, fizycznym tego słowa znaczeniu. Drugi („negotiable"), ma charakter bardziej legalistyczny, odnosi się bardziej do przenoszalności praw jakie inkorporowane są w konosamencie. Prawo angielskie, w tym zakresie, wyraźnie limituje zakres praw jakimi dysponuje zbywca konosamentu a prawami jakie przenosi on na kolejnego legitymowanego posiadacza konosamentu wraz z fizycznym przeniesieniem na niego oryginału danego konosamentu ("Mobil Shipping and Transportation Co v Shell Eastern Petroleum p/c” („The Mobil Courage”) [1987] 2 Lloyd's Rep. 665). Choć, w praktyce, oba pojęcia używane są powszechnie zasadnym jest pamiętanie, iż nie są to pojęcia prawnie tożsame.

Jak to już zostało wyjaśnione na wstępie niniejszego opracowania, konosament imienny („straight bill of lading”), jest dokumentem wystawionym na imiennie określonego odbiorcę („consignee”), skutkującym w tym, iż to właśnie ten imiennie wskazany odbiorca jest wyłącznie uprawniony do odbioru ładunku objętego danym konosamentem

Lord Rix J. w precedensie „The Rafaela S” [2003] EWCA Civ 556, [2004] Q.B. 702, zaakceptowanym później przez Izbę Lordów, stwierdził jednoznacznie, odnosząc się konosamentu imiennego, iż „by its terms, deliverable to the named consignee and (subject to the shipper's ability to redirect the goods) to no other”.

Terminologiczne pojęcie „straight” ma swoją genezę w ustawodawstwie amerykańskim (to jest w Federal Bills of Lading Act („The Pomerene Act” 1916). Aktualnie jednak, po wprowadzeniu Ustawy - 49 USC § 80103 (b) (1994), zastępującej „Pomerene Act” przejmuje się w ustawodawstwie amerykańskim określenie „nonnegotiable”, dla rozważanych tu konosamentów imiennych. Podobne podejście reprezentuje współczesne ustawodawstwo angielskie (zobacz – Carriage of Goods by Sea Act 1971, s. 1(6)(b) „any receipt which is a non-negotiable document marked as such”).

Z drugiej strony, judykatura angielska, zdaje się akceptować tradycyjną nomenklaturę (to jest „straight bill of lading” - zobacz, na przykład, „Parsons Corporation v C.V. Scheepvaartonderneming Happy Ranger („The Happy Ranger”) [2002] EWCA Civ 694,

[2002] 2 All E.R. (Comm) 24 czy “The Rafaela S”).

Można więc przyjąć, iż te dwa sformułowania „nonnegotiable”/”non-negotiable”/” itp. oraz „straight bill of lading” - funkcjonują i będą funkcjonować w obrocie dokumentacyjnym zamiennie.

Jak już wspomniano wstępnie rozważane tu konosamenty często opatrzone są zastrzeżeniami typu „not-negotiable” lub „non-negotiable”. Określenie to znajdujemy i w orzeczeniach sądowych, jak na przykład „The Rafaela S” [2005] All ER (D) 236 (gdzie konosament zawierał określenie: „not negotiable unless ORDER OF").

Z kolei, w sprawie „Scottish & Newcastle International Ltd v Othon Ghalanos Lid” [2008] UKHL 11, [2008] 1 Lloyd's Rep. 462 umowa sprzedaży przewidywała wystawienie "non-negotiable bills”. Sędzia Rix, w Sądzie Apelacyjnym [2006] EWCA Civ 1750; (2007) 2 Lloyd's Rep. 341, swierdził w związku z analizą przedłożonego konosamentu, iż jest to przykład konosamentu imiennego, gdzie „The bills of lading were not in evidence before the court".

Po uznaniu, iż analizowany dokument nie ma znamion „klasycznego” konosamentu na zlecenie czy na okaziciela, sędzia wyjaśniał i potwierdzał, w dalszej części swojej wypowiedzi, co następuje „[such bills] were not taken by the sellers to their own order, but straight consigned to the buyers. This must mean that the bills made the goods deliverable to the buyers by name, without any further words importing transferability”.

Powszechnie stosowane w transakcjach handlowych “The Uniform Customs & Practice for Documentary Credits” (“UCP 600”) przyjmują również pojęcie "non-negotiable sea waybill" (Art.21).

W sprawie “The Rafaela S” [2005] UKHL  11, Izba Lordów ujęła kwestię relacji konosamentu imiennego do konosamentów na zlecenie i na okaziciela, bardzo klarownie: „The essential difference between the two types of bills is that, while order bills are transferable by indorsement (“where necessary") and delivery (and bearer bills by mere delivery), straight bills are not transferable in this way (i.e. "not transferable by endorsement"; not transferable”) or at all.”

Z powyższej różnicy wynikają dwie zasadnicze konsekwencje:

• Po pierwsze, odbiorca (consignee) oznaczony w konosamencie imiennym, nie jest uprawniony, w drodze indosu i wydania takiego konosamentu na osobę trzecią, do przeniesienia na tą osobę konosamentowego prawa żądania wydania ładunku przez przewoźnika czy, związanego z tym obowiązku przewoźnika wydania ładunku takiemu nowemu posiadaczowi konosamentu imiennego

• Po drugie, frachtujący (shipper), przez indos i wydanie takiego konosamentu  osobie trzeciej (a więc nie „consignee”), nie jest uprawniony, tą drogą, zobowiązać przewoźnika do wydania ładunku tej osobie. Pomijamy tutaj odrębne (przewidziane zasadami common law) prawo frachtującego do zmiany osoby, której przewoźnik ma wydać ładunek w drodze tzw. „notice to to redirect the goods” (zwane powszechnie pod nazwą – prawo do kontroli nad ładunkiem). W zakresie uprawnień stricte związanych z konosamentem imiennym, sprowadzają się one do wąskiego ograniczenia i wyłączenia jakichkolwiek innych osób (poza imiennie oznaczonym w konosamencie odbiorcą („consignee”) z prawem do odbioru ładunku względem przewoźnika. Innymi słowy, przeniesienie konosamentu na osobę jakąkolwiek trzecią (wraz z możliwością przeniesienia zintegrowanych prawnie z konosamentem praw), jest, w prawie angielskim „ineffective” (za „The Chitral” [2000] 1 Lloyds Rep. 529).

W doktrynie prawa angielskiego, podkreśla się, iż wyżej przedstawione cechy charakterystyczne „konosamentu imiennego” i wynikające z tych signum specificum, są bezpośrednią konsekwencją typu umowy frachtowej opartej o konosament imienny, zgodnie z którą to umową, przewoźnik zobowiązuje się wyłącznie do imiennie oznaczonego odbiorcy dostarczyć i wydać ładunek przewożony na podstawie danej umowy, nie zaś (jak w przypadku konosamentu na zlecenie czy na okaziciela)  gdzie zobowiązanie przewoźnika w zakresie wydanie ładunku następuje na zlecenie legitymowanego posiadacza konosamentu czy okaziciela konosamentu.

Odrębną kwestią, związaną z charakterem prawnym konosamentów imiennych, jest ustalenie 

• czy obowiązuje w stosunku do tych konosamentów, bezwzględna (w stosunku do konosamentu na zlecenie i na okaziciela) zasada wydania ładunku tylko na podstawie okazanego oryginału konosamentu; oraz

• czy konosament imienny jest papierem wartościowym („document of title”) w tradycyjnym (common law) rozumieniu tego pojęcia. 

Obie kwestie, będą przedmiotem odrębnych opracowań.

Na zakończenie tej części, wyjaśnijmy pewne aspekty konosamentu imiennego z perspektywy prawa amerykańskiego.

Jak zostało to już wcześniej wspomniane “US the Federal Bill of Lading Act 1916”, odnosząc się do konosamentu imiennego, określa go jako "straight", wyjaśniając, iż "it is stated that the goods are consigned or destined to a specific person", zestawiając tego typu konosament z konosamentem „na zlecenie” ("order"), który został zdefiniowany, jako dokument "in which  it is stated that the goods are consigned or destined to the order of any person named in such bill”.

Legislacja z 1994 roku, która zastąpiła „1916 Act”, utrzymała oczywiście tą samą, zasadniczą dystynkcję prawną, stwierdzając, iż w przypadku konosamentu imiennego „the goods are to be delivered to a consignee" (49 U.S.C. §80103(b)), podczas gdy w przypadku konosamentu na zlecenie „the goods are to be delivered to the order of a consignee" (49 U.S.C. §80103(a)). Jednocześnie „1994 Act”, zastępuje określenia „straight„ przez określenie "nonnegotiable", podczas gdy sformułowanie „order” zastępuje słowem "negotiable".

I to właśnie ta frazeologia prawna jest właściwa dla prawa amerykańskiego po 1994 roku. Jak też już wcześniej wskazano, adekwatność terminologiczna w prawie amerykańskim, nie przekłada się na prawo angielskie z istotną różnicą materialno-prawną pojęć  „transferable” od „negotiable”. 

Jak ujęto to w orzeczeniu „Heskell v Continental Express Ltd” [1950] 1 All E.R. 1033, w stosunku do konosamentu na zlecenie, określenie ich jako „negotiable" – może być rozumiane wyłącznie "in the popular sense" (lub czysto „kolokwialnie”, za „Parsons Corp v CV Scheepvaartonderneming Happy Ranger” („The Happy Ranger”) [2002] EWCA Civ 694; [2002] 2 All E.R. (Comm) 24 at [17] ("colloquially")), nie zaś „in the full legal or "strict"  sense of enabling the transferee to get a better title than the transferor had” (za „Kum v Wah Tat Bank” [1971] 1 Lloyd's Rep. 439). W tym samym orzeczeniu, podkreślono wyraźnie, iż w systemie prawa angielskiego, konosament określony jako „negotiable” oznacza tylko, iż jest „przenoszalny” („transferable”) jako papier wartościowy, bez jednoznacznych implikacji co do zakresu praw (i obowiązków) jakie tego typu „fizyczne” przeniesienie powoduje.

Marek Czernis

Fot. Depositphotos