Konosament – przenoszenie konosamentu w świetle prawa angielskiego

Precedens „Lickbarrow v Mason” [1794] 5 T.R. 683, ukonstytuował prawnie zasadę, zgodnie z którą zwyczaj handlowy („custom of merchants”) wykreował określone typy konosamentów, a mianowicie konosament na zlecenie („order bill of lading”) i konosament na okaziciela („bearer bill of lading”) jako papiery wartościowe („negotiable document of title”).

W naszym opracowaniu Konosament - ogólna charakterystyka w świetle prawa angielskiego wskazaliśmy, iż jedną z unikalnych cech konosamentu jest możliwość przeniesienia go na osoby trzecie, w rezultacie czego nowy legitymowany posiadacz konosamentu nabywa wszystkie, wynikające z konosamentu, prawa a więc uprawnienia do dysponowania ładunkiem i do jego odbioru wraz z całym zespołem praw, obowiązków i odpowiedzialności, przewidzianych daną umową przewozu (konosamentową umową frachtową).

W niniejszym opracowaniu przyjrzymy się bliżej właśnie sposobom przenoszenia konosamentów na okaziciela i na zlecenia i wynikających z tego implikacji prawnych.

Konosament na okaziciela przenosi się na inna osobę, przez zwykłe fizyczne wydanie przynajmniej jednego egzemplarza takiego konosamentu, osobie trzeciej.

Podobnie, w przypadku konosamentu na zlecenie, w którym wydanie ładunku winno nastąpić na zlecenie imiennie wskazanego odbiorcy lub na zlecenie, wskazanej przez odbiorcę, innej osoby („bill of lading to „named person/consignee or to his order or assign”), pierwszy transfer takiego konosamentu przez frachtującego („shipper”) do wskazanego odbiorcy („consignee”), również następuje przez zwykłe wydanie (to jest bez konieczności stosownego indosu).

Jak potwierdzone to zostało w precedensie „J.I. MacWilliam Co Inc. v Mediterranean Shipping Co SA” („The Rafaela S”) [2003] EWCA Civ 556; [2004] Q.B. 702 at [106]; and [2005] U.K.H.L. 11; [2005] 2 A.C. 423, w takich okolicznościach, nie ma potrzeby prawnej dokonywania indosu przez frachtującego na rzecz odbiorcy („consignee”), gdyż zgodnie z warunkami umowy, konosament już został wystawiony na „zlecenie odbiorcy” („to the order of the consignee”).

W sprawie “Leigh & Sillavan v Aliakmon Shipping Co Ltd” (“The Aliakmon”) [1986] A.C. 785 potwierdzono, iż przeniesienie konosamentu na zlecenie imiennie wskazanego odbiorcę, uprawnia tegoż odbiorcę do wydania ładunku, nawet wówczas, gdy działa on jako przedstawiciel („agent”) podmiotu, który dokonał przeniesienia posiadania konosamentu. Jednocześnie, jak słusznie wskazał sąd, mając na względzie fakt, iż ładunek został wydany przedstawicielowi podmiotu przenoszącego konosament, nie mogło, z oczywistych względów, dojść do przeniesienia własności do ładunku objętego danym konosamentem, z uwagi na to, iż „the bill of lading never was negotiated by the sellers to the buyers”.

To bardzo ważna uwaga, wskazująca, iż omawiane tu pierwsze przeniesienie konosamentu na zlecenie imiennie wskazanego odbiorcę pomiędzy frachtującym („shipper”) a imiennie wskazanym odbiorcą ma, de facto, charakter „doręczania kurierskiego”, niemającego i nie mogącego wywoływać żadnych skutków prawnych, które przypisuje się procesowi przenoszenia papierów wartościowych (zobacz precedens „J.I. MacWilliam Co Inc. v Mediterranean Shipping Co SA” („The Rafaela S”) [2003] EWCA Civ 556 [2004] Q.B. 702 ;[2005] U.K.H.L. 11; [2005] 2 A.C. 423.

W orzecznictwie angielskim, odnotowane są oczywiście wypadki, w których doszło do indosowania przez frachtujących („shipper”) konosamentu na zlecenie imiennie oznaczonego odbiorcę (zobacz, na przykład „Leigh and Sillavan Ltd v Aliakmon Shipping Co Ltd” („The Aliakmon”) [1986] A.C. 785; „East West Corp v DKBS 1912 AF A/S” [2003] EWCA Civ 83; [2003] Q.B. 1509. Przypadki te, jedynie „may reflect a commercial practice to indorse bills to consignees when there is no legal need to do so”.

Innymi słowy, dokonany w takich okolicznościach indos konosamentu, jest całkowicie irrelewantny prawnie – nie szkodzi, jeżeli został dokonany, ale też w żaden sposób nie wywołuje żadnych skutków prawnych. 

Ale już w sytuacji, w której konosament na zlecenie, w którym wydanie ładunku winno nastąpić na zlecenie imiennie wskazanego odbiorcę lub na zlecenie, wskazanej przez odbiorcę, innej osoby („bill of lading to „named person/consignee” or to his order or assign”), ma być przenoszony przez tegoż imiennie wskazanego odbiorcę na osobę trzecią, do skutecznego prawnie przeniesienia konosamentu potrzebne będzie:

• dokonanie stosownego indosu przez odbiorcę (lub, jak stwierdzono w „Dick v Lumsden” [1793] Peake 250 czy „Meyer v Sharpe” [1813] 5 Taunt 74, „zobowiązania do dokonania takiego indosu”; oraz

• wydanie konosamentu osobie trzeciej, na której zlecenie, indosowany został konosament.

Samo indosowanie, może mieć ponownie charakter indosowania na zlecenie imiennie wskazanej osoby, na której rzecz następuje przeniesienie konosamentu („to the order of the transferee by name”) lub przez indos in blanco („in blank”). Jeżeli indosowanie następuje na zlecenie imiennie wskazanej osoby, osoba ta (jako nowy legitymowany posiadacz konosamentu), jeżeli chce dokonać kolejnego transferu na następną osobę, musi dokonać tego w formie kolejnego indosu (i wydania konosamentu).

Orzeczenie w sprawie „Aegean Sea Traders Corp v Repsol Petroleo S.A” („The Aegean Sea”) [1998] 2 Lloyd's Rep. 39, przyniosło ciekawy wyjątek od wyżej wymienionej reguły. Jeżeli więc imiennie wskazana osoba, na której zlecenie wystawiono konosament (czyli „to the order of the transferee by name”), dokonała pomyłkowego indosu na podmiot „Y” (kiedy zamierzała dokonać takiego indosu na podmiot „Z”), w takim przypadku, sąd uznał, iż zwykłe fizyczne oddanie przez omyłkowego indosatariusza „Y” tak indosowanego konosamentu indosantowi, anulowanie przez niego omyłkowego indosu (przez adnotację „void”) a następnie, tym razem prawidłowe, indosowanie na „Z”, czyni tego typu transfer „zwrotny” konosamentu, skutecznym prawnie.

Kiedy konosament, na rzecz którego następuje przeniesienie konosamentu, ma charakter indosu in blanco, to legitymowany posiadacz takiego konosamentu, jeżeli chce dokonać kolejnego przeniesienia konosamentu na kolejną osobę, może to dokonać przez zwykłe fizyczne wydanie, przynajmniej jednego egzemplarza takiego konosamentu, osobie trzeciej. Konosament taki bowiem, przekształcony zostaje  w klasyczny konosament na okaziciela (zobacz szerzej na ten temat - orzeczenie w sprawie „Keppel Tatlee Bank Lid v Bandung Shipping Private Ltd” [2003] 1 Lloyd's Rep. 619). Natomiast w orzeczeniu “Primetrade AG v Ythan Ltd” (“The Ythan”) [2005] 1 EWHC 2399 (Comm); [2006] 1 All B.R. 367, wyraźnie stwierdzono, iż “bils of lading which had originally been made out "to order" were endorsed in blank (…) and were described (…) as "bearer" bills.”

Jednakże, w przytoczonym powyżej orzeczeniu z Singapuru – „Keppel Tatlee Bank Lid v Bandung Shipping Private Ltd” [2003], wprowadzono wyjątek od wyżej przedstawionej reguły dotyczącej sposobu przenoszenia konosamentu na zlecenie indosowanego in blanco.

Jeżeli więc, konosament indosowany in blanco, został wydany podmiotowi „A” (nowemu legitymowanemu posiadaczowi) a następnie „A” dokonuje kolejnego przeniesienia tego konosamentu na rzecz podmiotu „B”, ale przeniesienie nie następuje przez zwykłe, kolejne wydanie egzemplarza oryginału konosamentu, ale przez wydanie połączone z uzupełnieniem indosu in blanco o wprowadzony przez „A” indos na zlecenie imiennie oznaczonego podmiotu „B” („A" filled in the name of [B] (...) on to the blank indorsement (...)) dochodzi do istotnej zmiany statusu prawnego tak zmodyfikowanego konosamentu. Ponownie zostaje on przekształcony w konosament na zlecenie.

Nie byłoby możliwym, przy tak przekształconym konosamencie, na przykład, zwykłe zwrócenie (fizyczne wydanie zwrotne) konosamentu przez B do A. Tak jak bezskutecznym prawnie, w takim przypadku, byłoby skancelowanie (adnotacja „cancelled”) indosu przez A. Jak pokreślono w orzeczeniu, w takich okolicznościach, jakikolwiek dalszy transfer przez B, takiego konosamentu, wymaga dokonanie przez B stosownego (właściwego dla konosamentów na zlecenie) indosu.

Zarówno konosament na zlecenie, jak i konosament na okaziciela zachowują swój przymiot przenoszalnego papieru wartościowego („negotiable document of title”) do czasu, w którym umowa przewozu, której dowodem jest dany konosament (lub, który inkorporuje warunki danej umowy przewozu) jest ostatecznie zrealizowana. Prawo angielskie wyraźnie podkreśla, iż sam fakt dowiezienia ładunku do portu destynacji i wyładowania tam ładunku ze statku, nie musi ostatecznie przesądzać o tym, iż w istocie dany przewóz został zrealizowany.

W sprawie „Barber v Meyerstein” [1870] L.R. 4 H.L. 317 stwierdzono, iż umowa przewozu (a zatem również konosament) pozostają w mocy, nawet wówczas, gdy ładunek został wyładowany ze statku i złożony w magazynie portowym, jeżeli ciągle na ładunku ciąży, ustanowiony przez przewoźnika, zastaw na poczet należności frachtowych.

W orzeczeniu „Barclays Bank Ltd v Commissioners of Customs and Excise” [1963] 1 Lloyd's Rep. 81, wskazano, iż nawet wówczas gdy zastaw zostanie zniesiony, ale ładunek w dalszym ciągu pozostaje w magazynie, ale w dyspozycji przewoźnika nie odbiorcy ładunku, wówczas, w dalszym ciągu, konosamentowa umowa frachtowa (konosament) pozostaje w mocy. Kwestia ta nie jest jednak jednolicie interpretowana, jednak jurydycznie – zobacz na przykład, orzeczenie w sprawie „Port Jackson Stevedoring Pty v Salmond and Spraggon (Australia) Pty” („The New York Star”) [1981] 1 W.L.R. 138, gdzie w podobnych do „Barclays Bank” okolicznościach, poddano w wątpliwość wiążący konosament związanego z umową przewozu.

W każdym więc przypadku uważna analiza warunków konosamentowych w zestawieniu z określonym stanem faktycznym będzie miała decydujący, ale też wysoce zindywidualizowany charakter.

Marek Czernis

Fot. Depositphotos