Luka VAT w Polsce spada. Ważny trend w gospodarce

„Luka VAT w Polsce 2000-2025: przyczyny, działania, efekty. Czy ograniczenie luki VAT jest trwałe?” – opublikowano nowy raport Instytutu Finansów Publicznych powstały we współpracy z Fundacją Przyjazny Kraj. Kluczowy wniosek jest jasny luka nie stanowi obecnie najważniejszego wyzwania w finansach publicznych, gdyż udaje się ja utrzymywać na niskim poziomie. 

Raport zawiera diagnozę problematyki luki VAT w długim horyzoncie czasowym, jej cykliczne uwarunkowania, działania rządu uszczelniające system podatkowy, a także wpływ na finanse publiczne. Przedstawia pierwsze w Polsce szacunki luki VAT za 2025 rok oparte na danych o dochodach kasowych VAT za cały 2025 r. (321,6 mld zł) z doszacowaniem IV kwartału. 

Symulacje (dla ujęć Komisji Europejskiej i Ministerstwa Finansów) sugerują istotny spadek luki VAT w 2025 r. o od 3 do 5 pkt. proc., a w scenariuszu średnim luka wynosi zaledwie ok. 6,9% (ok. 0,6% PKB) wobec 10,9% w 2024 r. Tym samym dalsza redukcja luki do poziomu ok. 6,5% (historycznie najniższej mediany w UE) dawałaby co najwyżej ok. 0,04% PKB dodatkowych dochodów (ok. 1,5 mld zł w dzisiejszych cenach), a w podejściu MF efekt byłby jeszcze mniejszy. Zatem kluczowym wnioskiem jest, że luka VAT nie może być traktowana jako znaczące źródło trwałego wzrostu dochodów i redukcji deficytu.  Luka VAT nie sfinansuje już kolejnych nowych obietnic wyborczych.

Luka w trendzie spadkowym

- Na najważniejsze pytanie raportu: czy istnieje problem z luką VAT w PL odpowiedź wydaje się negatywna. Lukę VAT w Polsce cechuje trend spadkowy, a jej dalsze obniżanie będzie coraz trudniejsze. Spadkowe trendy luki VAT były obserwowane w wielu krajach Unii Europejskiej, co sugeruje, że za redukcją luki VAT stoją w bardzo dużej mierze czynniki systemowe o charakterze ponadnarodowym — takie jak unifikacja standardów podatkowych, cyfryzacja administracji, wymiana informacji pomiędzy administracjami skarbowymi czy wzmożona współpraca w zwalczaniu oszustw VAT w ramach UE – twierdzą Sławomir Dudek, Ludwik Kotecki i Konrad Walczyk, autorzy raportu „Luka VAT w Polsce 2000-2025: przyczyny, działania, efekty. Czy ograniczenie luki VAT jest trwałe?” przygotowanego przez Instytutu Finansów Publicznych w partnerstwie i ze wsparciem pomysłodawcy projektu Fundacji Przyjazny Kraj. 

- To kolejny wspierany przez nas raport o luce VAT pokazujący jej fundamentalne znaczenie dla stanu finansów publicznych – mówi Tomasz Prusek, prezes Fundacji Przyjazny Kraj. 

Luka pokazuje jakość zarządzania państwem

VAT to w Polsce jedna z największych pozycji dochodowych, a wahania luki VAT przekładają się na miliardy złotych różnicy w dochodach budżetowych. 

W 1994 r., dochody z VAT w ujęciu kasowym (pierwszy pełny rok obowiązywania tego podatku) wynosiły nominalnie ok. 15 mld zł, 5,9% PKB, co stanowiło 11,2% całkowitych dochodów budżetu państwa. W 2024 r. wynosiły one już ok. 288 mld zł, 7,9% PKB, co stanowiło 46,2% łącznych dochodów budżetu państwa. Zatem wpływy z VAT stają się systematycznie coraz bardziej kluczowym elementem dochodów państwa i determinują jego rozwój.

W praktyce oznacza to, że luka VAT wpływa nie tylko na saldo sektora finansów publicznych, lecz także na przestrzeń dla polityk publicznych: możliwości finansowania usług publicznych, stabilność reguł fiskalnych, wysokość i koszt długu publicznego oraz wiarygodność państwa w oczach inwestorów i obywateli. Co ważne, luka VAT jest wskaźnikiem „miękkiej” jakości rządzenia: pokazuje, czy państwo potrafi egzekwować reguły, ograniczać nadużycia i projektować system podatkowy tak, by był jak najbardziej odporny na obchodzenie.

Silny spadek luki VAT w 2024 r. i kontynuowanie tego trendu, ale już w mniejszym zakresie, w 2025 roku powiązane jest z mocnym wzrostem PKB (odpowiednio 3 proc. i 3,6 proc. według wstępnych szacunków GUS). Prognozy na 2026 rok mówią o nawet 4 proc. wzroście PKB, co będzie sprzyjać ponownemu obniżeniu luki.

Luka nie jest niewyczerpanym źródłem

„Wielkość luki VAT w Polsce w latach 2000-2023 wyniosła przeciętnie 20,7% i była większa od wieloletniej średniej w UE o 8,2 pkt. proc. Większą (przeciętnie) niż w Polsce lukę w tym okresie odnotowano tylko dla trzech krajów: Włoch (25,6%), Malty (27,1%) i Rumunii (31,5%).

Jednak według autorów raportu efekty uszczelniania VAT są w Polsce mitologizowane i systematycznie przeszacowywane. Zmiany dochodów budżetowych przypisywane są działaniom uszczelniającym nawet wtedy, gdy w znacznej mierze odzwierciedlają one korzystną koniunkturę lub jednorazowe czynniki makroekonomiczne (np. wysoką inflację). W konsekwencji redukcja luki VAT zaczęła pełnić rolę niewyczerpanego źródła finansowania kolejnych obietnic wydatkowych. Tymczasem traktowanie jej jako trwałego, powtarzalnego źródła dochodów prowadzi do nierealistycznych założeń fiskalnych i podważa rzetelność debaty o stabilności finansów publicznych. W efekcie „mit” luki VAT stał się jednym z czynników narastania problemów w finansach publicznych. 

_{Fot: Depositphotos}