Rozwiązanie umowy o budowę statku z winy stoczni

Sprawa „Havila Kystruten AS v Abarca Companhia De Seguros SA” [2022] EWHC 3196 (Comm) przyniosła ciekawe rozstrzygnięcia dotyczące ustalenia właściwego sposobu interpretacji zobowiązania stoczni do aranżacji gwarancji oddzielanych w związku z umowami o budowę statku („shipbuilding contracts”) a potencjalnymi skutkami umownymi (lub groźbą takich skutków) niewypełnienia tego obowiązku.

Zasadniczo, praktyka kontraktowa związana z budową statków wyróżnia następujące, podstawowe typy gwarancji: 

    1. „Refund Guarantee” (gwarancja zwrotu zaliczek armatorskich) oraz powiązana z nią tzw. „Payment Guarantee” („gwarancja płatności” – określonej raty („payment instalment”) ceny statku); 

    2. „Performance Guarantee” (gwarancja prawidłowego wykonania kontraktu), oraz 

    3. „Warranty Guarantee” (gwarancja z tytułu „powykonawczej” odpowiedzialności rękojmi/gwarancji). 

Zobacz nasze opracowanie Umowa o budowę statku – gwarancja na pierwsze żądanie (prawo polskie), oraz Umowa o budowę statku - "on demand guarantee" (prawo angielskie).

W sprawie „Havila v Abarca” [2022] przedmiotem jurydycznej analizy prawnej była pierwsza kategoria z wyżej wymienionych – to jest „gwarancja zwrotu zaliczek armatorskich” oraz „gwarancja płatności”. Istota „Refund Gurantee” sprowadza się do tego, iż w ramach umowy, armator zobowiązuje się do zapłaty ceny za statek w sekwencyjnych ratach (zaliczkach armatorskich). Warunkiem, sine qua non, dokonania płatności stosownych rat, jest uzyskanie przez armatora gwarancji bankowej (zabezpieczenia finansowego), która zabezpieczy zwrot armatorowi wszystkich przedpłaconych rat w przypadku rozwiązania umowy przed wybudowaniem i przekazaniem statku armatorowi (np. na skutek upadłości stoczni).

Z kolei „Payment Guarantee”, jest zaaranżowanym przez armatora zabezpieczeniem (bankowym lub ubezpieczeniowym), realizacji płatności zaliczek armatorskich, zgodnie z warunkami umowy.

Stan faktyczny sprawy wyglądał następująco. Havila Kystruten AS („Havila”) zawarła dwie umowy („Umowy”) o budowę statku (statki wycieczkowe/”cruisery”) z Kijos de J. Barreras SA („Stocznia”). Umowy przewidywały płatność w formie zaliczek armatorskich (przy największej części płatności na datę odbioru statku). Umowy podlegały renegocjacjom i zmianom. W Addendum No. 1 ustalono, iż płatność zaliczek armatorskich przez Havila, jest uzależniona od aranżacji przez Stocznię „Refund Guarantee”.

Portugalska firma ubezpieczeniowa Abarca Companhia De Seguros SA („Abarca”) wyznaczona została, przez stocznię, jako wystawca wymaganej w Addendum No. 1 „gwarancji zwrotu zaliczek armatorskich”. W Addendum No. 7 do Umów, Havila z kolei  zobowiązała, się do przedłożenia, w wyznaczonym ścisłe terminie „written, committed statement from [a] bank/financing” (w ramach zobowiązania do aranżacji „Payment Guarantee”).

Niewykonanie przez Havila tego obowiązku, uprawniało stocznię do niezwłocznego rozwiązania obu Umów („to terminate nad/or cancel”). Jednakże, przed  rozwiązaniem umowy, stony „consider and negotiate in good faith” alternative arrangements to avoid termination.”

W listopadzie 2019 r. (na dwa dni przed złożeniem wniosku do sądu hiszpańskiego o rozpoczęcie procesu likwidacji firmy), Stocznia dokonała rozwiązania Umów, w powołaniu się na rzekome naruszenia przez Havila, obowiązku przedłożenia, przewidzianego w Addendum No. 7, „written, committed statement from [a] bank/financing” („pisemnego, wiążącego oświadczenia banku/instytucji finansowej”).

W ramach roszczenia odszkodowawczego Stocznia domagała się płatności dwóch rat zaliczek armatorskich (które, zdaniem Stoczni, stały się należne jeszcze przed rozwiązaniem Umów) oraz dodatkowo odszkodowania na zasadach ogólnych.

Havila stała na stanowisku, iż takie wymagane oświadczenie, zostało przez nią złożone, w związku z czym, Stocznia nie była uprawniona do rozwiązania Umów. W efekcie to Havila rozwiązała Umowy, z winy Stoczni, w oparciu o przesłanki kontraktowe (to jest rozwiązanie umowy z powodu postawienia Stoczni w stan upadłości). Dodatkowo, armator podnosił, iż rozwiązanie umowy przez stanowiło naruszenie umowy, per se, w oparciu o zasady common law – „repudiatory breach of the contract”. Ze swojej strony, Havila domagała się, w ramach swojego roszczenia, zwrotu przez Stocznię, trzech przedpłaconych zaliczek armatorskich (podstawa kontraktowa), oraz zapłaty odszkodowania na zasadach ogólnych (common law). Dodatkowo Havila, wystąpiła z roszczeniem do wystawcy gwarancji firmy Abarca.

Kluczowa, w niniejszym sporze, klauzula umowna stwierdzała „Pursuant hereto the Parties have agreed that the Buyer's alternative pre and post-delivery financing of the Vessel shall be confirmed to the Builder no later than on the 30 April 2019. The confirmation shall be provided by a written, committed statement from the bank/financing institution financing the Buyer (pre and post-delivery financing), to be submitted to the Builder”.

Ubezpieczyciel Abarca (występujący w imieniu stoczni z tytułu roszczeń Havila o zwrot gwarantowanych zaliczek armatorskich), argumentował, iż zgodnie z przywołaną powyżej klauzulą – przewidziane nią finansowanie musi być już zaaranżowane i dostępne do realizacji (pierwszy obowiązek) a fakt takiej wymagalności winien być potwierdzony i dostarczony przez Havila od instytucji finansowej, która udostępniła takie finansowanie armatorowi (drugi obowiązek).

Sąd nie zgodził się z taką interpretacją. Uznał, iż przedmiotowa klauzula, przewiduje tylko jeden kontraktowy obowiązek – potwierdzenia finansowania, przez pisemne, zobowiązujące oświadczenie, wystawione przez wybraną przez armatora instytucję finansową. Sąd dalej stwierdził, iż strony umowy, nie ustaliły, aby na armatorze spoczywał obowiązek wykazania, w terminie przewidzianym klauzulą, iż posiadane przez nich finansowanie (gwarantujące płatność zaliczek), było wymagalne na datę składania wymaganego oświadczenia. Gdyby, w istocie, taka była wola i intencja stron umowy, wówczas (jak stwierdza sąd) strony przewidziałyby, expressis verbis, iż armator jest zobowiązany do przedłożenia konkretnych podpisanych, dokumentów finansowych, a nie tylko oświadczenia o istnieniu takiego finansowania.

Wykładnia językowa, rozważanego tu, zapisu umownego wskazuje, co do zasady, na konieczność wykazania „decision to lend, or a commercial commitment, without a legal, binding agreement”.

W dalszej części sąd wskazał, z kolei, iż  samo słowo “financing” was not synonymous with “financing documents' and that its meaning had to be taken from the commercial context”.

Innymi słowy, zdaniem sądu, zapis klauzuli był wystarczająco jednoznaczny interpretacyjnie, iż nie potrzeba było sięgać, do wysoce dyskusyjnej propozycji interpretacji klauzuli, przedstawionej przez ubezpieczyciela.

W konkluzji, sąd stwierdził, iż przedłożone przez Hevila oświadczenie finansowe, było w pełni zgodne z wymogami warunków kontraktowych. W rezultacie stocznia nie miała podstaw prawnych do rozwiązania umowy z tego tytułu, ze wszystkimi wynikającymi z tego negatywnymi skutkami prawno-kontraktowymi.

Poza rozstrzygnięciem kwestii głównej, potwierdzającej, iż stocznia dopuściła się naruszenia kontraktu („repudiatory breach of the contract”), sąd rozstrzygnął również dodatkową, bardzo ciekawą kwestię, podniesioną jako dodatkowy argument przez armatora, a mianowicie tzw. „waiver of rigths”.

Hevila podnosiła dodatkowo, iż nawet gdyby teoretycznie przyjąć, iż stoczni przysługiwało prawo do rozwiązania umowy na skutek nie przedłożenia przez armatora wymaganego finansowania zaliczek armatorskich, to stocznia dokonała skutecznego, ex lege, zrzeczenia się tego prawa przez nie rozwiązanie umowy w  należytym czasie i przez swoje kolejne działania, to jest kontynuowanie negocjacji i ustaleń z armatorem w zakresie kolejnych aneksów do umowy.

Ubezpieczyciel, działając w imieniu stoczni, kwestionując argumentacje Hevila, podnosił, iż działania stoczni nie miały charakteru, który uprawniałby do twierdzenia, iż stocznia w istocie zrzekła się swoich praw do rozwiązania umowy na skutek naruszenia umowy przez armatora. W szczególności ubezpieczyciel wskazywał, iż:

- w okresie spornym, poprzedzającym wypowiedzenie (to jest pomiędzy miesiącem czerwcem a październikiem 2019 r., w korespondencji i stosownych aneksach stocznia dokonywała konsekwentnie zastrzeżenia swoich praw (typu „all rights reserved”, ”on without prejudice bassis” itp.) ,

- stocznia, w powyższym okresie, konsekwentnie domagała się od armatora, przedłożenia dowodów na prawidłowe (zdaniem stoczni) finansowanie zaliczek armatorskich, wreszcie

- stocznia, rozwiązała w listopadzie 2019 r. umowę właśnie w powołaniu się na naruszenie przez armatora obowiązku przedłożenia stosownego dowodu na posiadanie wymaganego umowa finansowania.

Przypomnijmy, na czym polega instytucja „common law” zwana „waiver of rights”. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w sprawie “Persimmon Homes (South Coast) Ltd v Hall Aggregates (South Coast) Ltd and Cemex UK Properties Ltd” [2009] EWCA Civ 1108: “a waiver of contractual rights by estoppel can arise where the non-defaulting party (A) makes an unequivocal representation (by words or conduct) that it will not enforce its contractual rights against the defaulting party (B), and B then relies on A’s representation so as to make it inequitable for A to seek to enforce its rights.”

Przyjmując, nawet teoretycznie, dla potrzeb rozważań o „waiver”, iż stoczni przysługiwałoby prawo do rozwiązania umowy (na skutek nie złożenia przez Hevila stosownego zabezpieczania płatności), to okoliczności faktyczne sprawy i sposób zachowania się stoczni wskazuje, zdaniem sądu, na dobrowolne zrzeczenie się przez stocznię (to jest właśnie „waiver of contractual rights”) ewentualnego prawa do rozwiązania umowy.

Jak wyraźnie podkreślono to w orzeczeniu, prawo do rozwiązania umowy winno być zrealizowane przez uprawnioną stronę w rozsądnym czasie („reasonable time”). Tymczasem stocznia, zamiast rozwiązania umowy, kontynuowała kolejne negocjacje w sprawie umowy i jej zmiany (podpisanie kolejnego Addendum itp.). Takie działania stoczni, skoncentrowane były bardziej na „fundamentally altering the commercial terms” kontraktu, nie na jego rozwiązaniu.

W rezultacie powyższego sąd stwierdził: „in the context of those negotiations, any termination right needed to have been exercised promptly. It was not reasonable, in circumstances where negotiations aimed at “fundamentally altering the commercial terms” of the [contracts] were taking place, to delay exercising any termination right. The Shipyard's failure to exercise to right to terminate on or soon after it had arisen had resulted in it losing that right”.

Długie i skomplikowane prawnie orzeczenie w sprawie „Hevila v Abarca” [2022], jest doskonałym zobrazowanie aktualnych tendencji jurydycznych w angielskim systemie precedensowym.

Sądowa analiza interpretacyjna klauzul umownych, doktryny „waiver” oraz „zderzenia” praw i obowiązków umownych z zasadami common law (na przykład w zakresie prawa do rozwiązania umowy, zasad odpowiedzialności z tego tytułu itp.), winny być, przede wszystkim, zdeterminowane przez uwzględnienie całokształtu okoliczności ekonomicznych i handlowych, w których znalazły się strony danej umowy.

Na rozważaną tu sprawę, silny wpływ, jak się wydaje, miało ostatnie orzeczenie Sądu Najwyższego („Supreme Court” - następcy Izby Lordów), który w sprawie „Sara & Hossein Asset Holdings Ltd v Blacks Outdoor Retail Ltd” [2023] UKSC 2] stwiedził, iż: “the correct contractual interpretation of a clause was not that of its “natural and ordinary” meaning but rather a more commercially attractive construction”.

To niezwykle ważne, kolejne potwierdzenie odważnej tendencji angielskich sądów interpretowania zapisów umownych, nie tyle wedle ich literalnego brzmienia, ile w świetle funkcji komercyjno-handlowej umowy, jaką strony zawarły i jaki rezultat gospodarczy, przy pomocy tej umowy, strony zamierzały osiągnąć. Nie zwalnia to oczywiście stron umowy z obowiązku bardzo uważnej redakcji zapisów umownych. Paradoksalnie wręcz, konieczność zadbania i precyzyjnie sformułowane postanowienia, staje się wręcz imperatywem.

Podobnie rzecz się ma, z koniecznością prawidłowych i realizowanych we właściwym czasie, kontraktowych ( i przewidzianych w common law) uprawnień kształtujących.

Marek Czernis

Fot. Depositphotos