Umowa o budowę statku – „sweep-up provision”

Klauzula „siły wyższej” w „shipbuilding contract” rządzonym prawem angielskim jest konstrukcją prawną, stricte kontraktową. Jak to już opisywaliśmy obszerniej w naszych wcześniejszych publikacjach, w szczególności Umowa o budowę statku – „siła wyższa” („Force Majeure”), system common law (w odróżnieniu od tzw. systemów cywilistycznych prawa) nie wykształcił odrębnej instytucji prawnej „force majeure”. Jeżeli więc strony umowy chcą, aby była możliwość powołania się w danej umowie na okoliczność „siły wyższej” muszą wykreować takie okoliczności w odrębnym postanowieniu umownym. Tak skonstruowana „siła wyższa” obowiązuje tylko w takiej formie i treści, w jakiej została ustalona pomiędzy stronami. I tu pojawia się zasadniczy dylemat i pierwszy punkt sporny pomiędzy „stocznią” („Builder”) i armatorem („Buyer”). Beneficjent przedmiotowych „force majeure clause” – stocznia – stara się, aby klauzula „siły wyższej” była jak najszersza, pozwalająca swoim zakresem umownym objąć maksymalnie dużą liczbę przypadków i okoliczności, na które stocznia może się powołać. Z drugiej strony armator będzie dążył do istotnego ograniczenia tego zakresu, optymalnie limitując do konkretnych, precyzyjnie określonych okoliczności i zdarzeń, listę, która miałaby charakter „numerus clausus”. 

Najbardziej znanym przykładem „otwartej” formuły klauzuli „siły wyższej” jest zapis tzw. „sweep-up”. I tak na przykład – Art. VIII (1) SAJ form, po długiej, mniej lub bardziej precyzyjnej, liście konkretnych przypadków „siły wyższej”, stwierdza: „other causes or accidents beyond control of the BUILDER, its subcontractors or supplies of the nature whether or not indicated by the foregoing words”. Kl. 34(a)(i)(10) NEWBUILDCON form – wprowadza znacznie ograniczoną klauzulę tego typu – „any other clause of similar nature to the above beyond the control of the Builder or its Sub-contractors”. Norweski formularz SHIP 2000, w Art. IX (1) (a) przyjmuje zapis “any other extraordinary events beyond the control of the Builder”, Art. 6 (d), AWES form, z kolei, stwierdza “or any other delays whatsoever provided in any such case that the delay could not have been avoided by reasonable efforts on the part of the Contractor”, chiński formularz “SHANGHAI form” w Art. XV (1), podążając śladem SAJ form, przewiduje “or by force of the nature indicated by the foregoing or not”.

Pierwsze, podstawowe pytanie, na które należałoby odpowiedzieć przy analizie wyżej przytoczonych „otwartych” klauzul „force majeure” odnosi się do ustalenia, jakie inne, poza wyraźnie już wyspecyfikowanymi klauzulami, zdarzenia i okoliczności można zaklasyfikować jako „other causes of accidents”?

Czy, w szczególności, można posiłkować się przy rozważanej tu interpretacji tzw. regułą „ejusdem”? Istota tej reguły sprowadza się do uznania, iż jeżeli po określonych słowach czy frazach słownych w danym postanowieniu następuje sformułowanie ogólne typu „and other causes”, wówczas „the general words will usually be construed in light of particular words, the general words will therefore be read as limited to the same type of class as those which have been explicitly listed” (“In the Matter of an Arbitration between Lockie and Cragges & Sons” [1901] 7 Com. Cas 7).

Przyjrzyjmy się rozwojowi orzecznictwa angielskiego w tym zakresie. W sprawie „Herman v Morris” [1919] T.L.R. 57, kontrakt przewidywał następującą klauzulę, zwalniającą stocznię z odpowiedzialności (pozwalającą na przesunięcie terminu naprawy statku): „strikes, lockouts et cetera, or any cause beyond the vender’s control”. Zwłoka powstała na skutek zwłoki dostawcy stoczni, który zdecydował, aby część będąca przedmiotem dostawy do stoczni została w pierwszej kolejności dostarczona innemu kontrahentowi dostawcy. W roszczeniu armatora o zapłatę kar umownych z tytułu zwłoki, stocznia powołała się na wyżej przytoczoną klauzulę. Sąd Apelacyjny, w oparciu o wcześniejszy precedens „Re Richardsons and Samuel & Co.” [1897] 66 L.J.Q.B. 868, odmówił obrony stoczni. Stwierdził, w szczególności, iż: „these words were to be constructed ejusdem generis with strikes and lockouts and did not encompass non-performance by vendors subcontractors”. Innymi słowy, przyjęto, iż jeżeli określona przyczyna opóźnienia nie mieści się (biorąc pod uwagę charakter i rodzaj) w kategorii zdarzeń i okoliczności expressis verbis wyspecyfikowanych w danej klauzuli, nie może taka okoliczność być objęta klauzulą „siły wyższej”. 

Jeżeli strony zamierzają zrezygnować z zasady „ejusdem generis”, nic nie stoi na przeszkodzie, aby wyraźnie przewidziały to w danej klauzuli „siły wyższej” – zob. na przykład Art. VIII (1) SAJ form – „other cause or accidents beyond control of the Builder (…) of the nature whether or not indicated by the foregoing words” (zob. również “Larsen v Sylvester & Co.” [1908] A.C. 295; “Chandris v Isbrandtsen – Moller Co. Inc.” [1950] 83 L.l.L.R. 385). Ponadto, jak potwierdzono to w orzeczeniu “S.S. Manghild v McIntyre Brithers & Co.” [1920] 3 K.B. 321, niemożliwym jest stosowanie zasady „ejusdem generis”, w sytuacji, w której stosowana klauzula umowna zawiera tak różnorodną gamę okoliczności i zdarzeń objętych daną klauzulą „siły wyższej”, iż nie jest możliwym ustalenie nawet najbardziej ogólnie ujętego, wspólnego wyznacznika dla wszystkich wyspecyfikowanych, w danej klauzuli, okoliczności. Jak ujął to sędzia McCardie w przytoczonej powyżej sprawie: „the rule of ejusdem generis cannot be applied at all unless there be some broad test for the ascertainment of genius (…) specified things must possess some common and dominant feature” (zob. również “Sonat Offshore S.A. v Amerada Hess Development Ltd.” [1988] 1 Lloyd’s Rep. 145; “Bovis International v Circle Ltd.” [1996] 49 Con. L.R. 12). Z powyższych powodów (w odróżnieniu od cytowanego już Art. VIII (1) SAJ form), Kl. 34 (a)(i)(10) NEWBUILDCON przewiduje wyraźnie „the builder is entitled to seek an extension of the Delivery Date in respect of any other cause of similar nature, to the above beyond the control of the Builder (…)”.

Odrębną kwestią, którą należy wyjaśnić, jest zwłoka stoczni powstała w rezultacie zwłoki podwykonawcy, spowodowana z kolei okolicznościami, za które podwykonawca odpowiedzialności nie ponosi. Co do zasady, prawo angielskie uznaje, iż tego typu zwłoka jest objęta zakresem „siły wyższej”. Dla uniknięcia ewentualnych różnic interpretacyjnych, niektóre formularze expressis verbis przewidują „causes and accidents beyond control of the Builder, its subcontractors or supplies” (za Art. VIII (1) SAJ form). Warto zwrócić uwagę, iż zapis „Builder, its subcontractors or suppliers” należy interpretować jako wymóg łączny (koniunkcję). Oznacza to, iż okoliczność siły wyższej musi dotknąć zarówno „stocznię”, jak i „podwykonawcę stoczni”. Sąd Apelacyjny w sprawie „John Mowlem v Eagle Star and OISD” [1995] 44 Con. L.R. 134 analizując zapis „by any cause beyond the control of the Contractor, his subcontractors or materials suppliers” potwierdził konieczność łącznego spełnienia wymogu jednoczesnego oddziaływania „siły wyższej” w stosunku do wszystkich wymienionych podmiotów, uznając jednocześnie jakiekolwiek inne interpretacje „rozłączne” „as absurd”.

A co w sytuacji, w której klauzula „siły wyższej” przewiduje wyłącznie „events beyond the builder’s control”, a jednocześnie zwłoka powstała na skutek zawinionego niewykonania umowy przez podwykonawcę stoczni? Jak się wydaje, wiodącym stanowiskiem jest orzeczenie w sprawie „Herman v Morris” [1988], zgodnie z którym, w takich okolicznościach nie będzie to objęte przesłanką „siły wyższej” ograniczonej sensu stricte do stoczni.

Z drugiej strony można znaleźć orzeczenie, w którym w rozważanych tu okolicznościach „shipbuilders was entitled to rely upon the subcontractor’s default as being a cause of delay beyond [its] control” (za Lord Keith). Przyznajmy od razu, iż przytoczone orzeczenie Izby Lordów jest przedmiotem wieloletniej już (i uzasadnionej) krytyki. Krytyki na tyle doniosłej, iż nie tylko, że nie znalazło uznania (czy przywołania) przez inne orzeczenia, ale też „it is questionable whether the decision would be followed by an English Court forced with similiar facts” (za Ian Duncan Wallace Q.C.). U podstaw przyjętego przez Izbę Lordów orzeczenia, leżało ustalenie, iż stocznia nie miała możliwości nadzorowania prac podwykonawcy. Co więcej, w rozpatrywanej sprawie, podwykonawca został „narzucony” stoczni przez armatora. Te szczególne okoliczności faktyczne sprawy, miały, jak się wydaje, decydujący wpływ na ostateczny rezultat jurydyczny. Należy domniemywać, iż gdyby stocznia dysponowała pełną możliwością nadzoru i oddziaływania na sposób realizacji prac podwykonawcy, wyrok w rozważanej sprawie mógłby być całkiem inny (powielający linię „Herman v Morris” [1919]).

Na zakończenie rozważań dotyczących zapisów „sweep-up” w klauzulach siły wyższej pamiętać należy, iż niezależnie od tego, jak szeroki zakres interpretacyjny przyjęty zostanie w konkretnych okolicznościach kontraktowych, istnieje systemowa granica takiej interpretacji. W każdym więc przypadku, zlokalizowana okoliczność czy zdarzenie, któremu przypisane są znamiona „siły wyższej”, musi pozostawać w związku przyczynowo-skutkowym z powstałym opóźnieniem/przeszkodą w terminowej realizacji budowy statku. Jeżeli dana przeszkoda, uznana w ramach „sweep-up provision” za okoliczność „siły wyższej” „not cause actual delay in the completion of the vessel”, ale  powoduje innego typu „zakłócenia” czy trudności (na przykład wzrost kosztów budowy statku) wówczas takie zdarzenie, właśnie przez brak związku przyczynowego, musi być wykluczone z zakresu „siły wyższej” ze wszystkimi, negatywnymi dla stoczni skutkami („Brauera & Co. (Great Britan) Ltd. v James Clark (Brush Materials) Ltd” [1952] 2 Lloyd’s Rep. 147; „Thames Valley Power Ltd. v Aero Toy Store LLC” [2010] EWHC 40 (Comm)).  

W orzeczeniu “Tandrin Aviation Holdings Ltd. v Aero Toy Store LLC” [2010] wyraźnie stwierdzono między innymi „change in economic or market circumstances affecting the profitability or ease of performance of a contract will not normally constitute a force majeure event”. To niezwykle istotne “memento”, szczególnie w aktualnej sytuacji. 

Marek Czernis

fot. główna: Depositphotos