Umowa o budowę statku – „siła wyższa”

W naszym artykule – Umowa o budowę statku - "siła wyższa" związek przyczynowo-skutkowy, przeanalizowany został kluczowy, w anglosaskim systemie prawnym, związek „causation”, pomiędzy kontraktowym okolicznościom „siły wyższej”, a powstałym w jej rezultacie opóźnieniem w realizacji kontraktu budowlanego. 

Zasadnym wydaje się, przy okazji tego typu rozważań, omówić często występujące w praktyce sytuacje, w których przyczyną opóźnienia jest współistnienie szeregu niezależnych od siebie okoliczności („concurrent events”), z których jedna ma charakter „siły wyższej”, inne zaś wykraczają poza tą kategorię, a wręcz można ją zaklasyfikować jako „non-permissible delays”. Czy również w takiej sytuacji stocznia będzie uprawniona skutecznie powołać się na „force majeure event”? 

Czołowy precedens w tym zakresie - „Henry Boot Construction (U.K.) Ltd v Malmaison Hotel (Manchester) Ltd” [1990] 70 Con. L.R. 32, potwierdza, iż co do zasady, przy równoległym współwystępowaniu przyczyn opóźnienia w budowie statku, z których jedną przyczyną jest klasyczna „siła wyższa” drugą zaś, przyczyna leżąca po stronie stoczni, w dalszym ciągu , stocznia jest uprawniona do przesunięcia terminu statku. Sędzia Dyson (opierając się na orzeczeniu „Adyard Abu Dhabi v S.D. Marine Services” [2011] EWHC 848 (Comm)) stwierdził, w szczególności, co następuje: „If there are two concurrent causes of delay, one of which is a relevant event and the other is not, then the contractor is entitled to an extension of time for the period of delay caused by the relevant event notwithstanding the concurrent effect of the other event. Thus, to take a simple example, if no works is possible on a site for a week not only because of exceptionally inclement weather [a relevant event (for “force majeure” purpose)], but also because the contractor has a shortage of labour (and not a relevant event), and if the failure to work during that week is likely to delay the works beyond the completion date by one week, then if he considers if fair and reasonable to do so, the architect is required to grant an extension of time of one week. He cannot refuse to do so on the grounds that the delay would have occurred in any event by reason of the shortage of labour.”

U podstaw rozumowania sędziego Dyson leżała zasada podobna do tzw. „casus mixtus”. Jeżeli zaistniał przypadek „siły wyższej”, a więc zdarzenia (w generalnym ujęciu i przy uwzględnieniu umownego charakteru w systemie prawa angielskiego) będącego poza kontrolą stron umowy, którego nie można przewidzieć, a już na pewno, któremu nie można, w racjonalny sposób, przeciwdziałać, wówczas, fakt współistnienia innej przyczyny (jak na przykład zawinionego nie zapewnienia przez stocznię wystarczającej liczby pracowników), wydaje się irrelewantny prawnie wobec zaistniałej „siły wyższej”. Tak czy inaczej bowiem, nawet gdyby stocznia dysponowała pełnym, wymaganym dla tego etapu budowy zespołem ludzkim, okoliczność „siły wyższej” i tak uniemożliwiłaby realizację prac. Inną kwestią jest, czy w takich okolicznościach, obecność wymaganej liczby pracowników nie pozwoliłaby, jeżeli już, nie na przeciwdziałaniu, to być może zminimalizowaniu skutków oddziaływania „siły wyższej” (np. okresu zwłoki). Sędzia Dyson, wydaje się dostrzegać ten dylemat, choć nie rozwija tego w swoim orzeczeniu, ograniczając się jedynie do stwierdzenia, iż odrębne okoliczności faktyczne czy sformułowania kontraktowe, które mogą zaistnieć w innych sprawach, pozwalają, być może, na dojście do innych konkluzji niż miało to miejsce w sprawie „Henry Boot Construction” [1999].

Ponadto, nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony umowy, expressis verbis, przewidziały, iż równoległe oddziaływanie kontraktowego przypadku „siły wyższej” oraz zdarzenia spowodowanego przez stronę (która chciałby się na okoliczność „siły wyższej” powołać) wyklucza możliwość skutecznego przesunięcia terminu budowy statku (lub skorzystania z innych uprawnień jakie niesie ze sobą klauzula „force majeure”). Jurydycznie, potwierdziło skuteczność takich zapisów, między innymi, orzeczenie w sprawie „North Midland Building Limited v Cyden Homes Limited” [2018] EWCA Civ. 1744. W praktyce, tego typu zapisy umowne, wyłączające precedens „Henry Boot Construction” [1999], można znaleźć, szczególnie w umowach o budowie statków specjalistycznych (typu „offshore vessels”). 

„Przyjazne” stoczni zapisy kontraktowe klauzul „siły wyższej” (np. Art. VIII (1) – SAJ form, Art. XV (1) „Shanghaj” form), rozszerzają oddziaływanie „siły wyższej” również na inne zdarzenia, w chronologii czasowej poprzedzające i nie pozostające w bezpośrednim związku przyczynowym z powstałą zwłoką lub przeszkodą w kontynuacji budowy statku. Tego typu zapisy umowne, mogą mieć następujące brzmienie – „Delays in the BUILDER’s other commitments (…) which in turn delay construction of the vessel.” W sprawie “Matsoukis v Pierstman & Co” [1915] 1 K.B. 681, budowa statku została opóźniona na skutek oddziaływania szeregu przyczyn, włączając w to opóźnienie zakończenia budowy, wcześniej budowanego statku. Z kolei, opóźnienie konstrukcji tego wcześniejszego statku, spowodowane było opóźnieniem w dostawie stali, spowodowanej wielkim strajkiem górników w 1912 roku. Sąd uznał, iż strajk (będący co do zasady ewidentnym zdarzeniem „siły wyższej”), miał w rozpatrywanej sprawie, co najwyżej oddziaływanie pośrednie na zwłokę w budowie statku będącego przedmiotem sporu. Jednakże, nawet tak wysoce pośrednie oddziaływanie „siły wyższej”, jeżeli pozostaje w „łańcuchowej” sekwencji przyczynowo-skutkowej, uprawnia stocznię do powołania się na tą przesłankę egzoneracyjną, pozwalającą od odstąpienia naliczania kar umownych („liquidated damages”) z tytułu zwłoki. Sędzia Bailhache, rozstrzygający przedmiotową sprawę, był skłonny do takiego wysoce korzystnego dla stoczni rozstrzygnięcia, pomimo faktu, iż na datę zawierania „shipbuilding contract” było oczywistym dla stron umowy, iż strajk górników może mieć miejsce z wysokim stopniem prawdopodobieństwa. Podobne rozstrzygnięcie nastąpiło w sprawie „Lockie and Craggs & Sons” [1901] 7 Com. Cas. 7.

W przytoczonych powyżej orzeczeniach, jak też, expressis verbis, w Art. VIII (1) SAJ form, koniecznym warunkiem skutecznego powołania się stoczni na wypadek „siły wyższej” jest, aby pierwsze z ciągu zdarzeń, które „uruchomiło” sekwencje kolejnych opóźnień, swoistym „trigger point” - było zdarzenie, które w umowie, na warunki, które powołuje się stocznia, było uznane za „force majeure event”. 

W omawianym już, w naszych ostatnich opracowaniach, orzeczeniu „Zhoushan Jinhaiwan Shipyard Co Ltd v Golden Exquisite Inc” [2014] EWHC 4050 (Comm), sędzia Leggat wyodrębnił dwa zasadnicze typy opóźnień/zwłoki tzw. „non-permissible delay” (w których stocznia podnosi winę za powstałą zwłokę) oraz tzw. „permissible delay” (w zakres której kategorii wchodzą okoliczności „siły wyższej”) oraz „any other delay of a nature which under terms of the contract permits postponement of the delivery date” (za Art. VIII (3) of SAJ form) lub, w innym ujęciu redakcyjnym, ,,other events” (za Kl. 34 (a) (ii) NEWBUILDCON form). 

Osiągamy zatem dychotomiczny podział główny, dwóch głównych kategorii kontraktowych „non-permissible” i „permissible”, z których ta ostatnia dzieli się na dwie „podkategorię”. Niezależnie od różnic terminologicznych oraz zakresu obu pojęć w poszczególnych formularzach kontraktowych (a w ślad za tym, w indywidualnych kontraktach budowlanych) struktura systemowa pozostaje wszędzie podobna. 

Przyjęta struktura, w relacji do „permissible delay” implikuje też sposób liczenia czasu o jaki szeroko pojęte „delaying event” (a więc wypadek „siły wyższej”, sensu stricte, lub inne zdarzenie, któremu kontrakt przyznaje podobny „status” prawny) przedłuża okres budowy i dostawy statku (bez negatywnych konsekwencji dla stoczni). 

Konkurują tu dwa podejścia. Jedno, tzw. „symetryczne”, zgodnie z którym okres budowy statku przedłuża się o dokładnie taki sam okres, w jakim dane zdarzenie „siły wyższej” występuje. Drugie podejście, „adekwatnie” ustala tylko taki okres przesunięcia budowy, jaki w istocie wywołany został bezpośrednim oddziaływaniem danego wypadku „siły wyższej”. I to drugie podejście, wyraźnie preferowane jest w rozwiązaniach kontraktowych (zob. na przykład Art. VIII (1) SAJ form, Kl. 34 (a) NEWBUILDCON form, Art. 6 (d) AWES form, Art. IX (1) (a) SHIP 2000 form). Prawidłowość takiego podejścia, potwierdzona została w orzeczeniu „K/S Stasupply A/S v Daedong Shipbuilding Co Ltd” [1986] Q.B.D. 23.10.1986. 

Niezależnie od faktu dominacji podejścia „adekwatnego” do czasu liczenia okresu przesunięcia terminu budowy, spowodowanej zdarzeniami typu „siła wyższa”, rekomendowanym jest precyzyjne sformułowanie takiego zapisu w „force majeure clause”.

Marek Czernis

Fot. Depositphotos