Czarter na czas – zawarcie umowy z zastrzeżeniem („subject to”)

Niezależnie od etapów negocjacyjnych prowadzących do zawarcia umowy czarteru („negocjacje, fixture, recap” – zob. nasze opracowanie Czarter na czas - zawarcie umowy), często na wysoce zaawansowanym etapie negocjacji, lub w sytuacji w której praktycznie wszystkie warunki umowne zostały ustalone, wprowadza się zapisy typu – „subject to”. W praktyce czarterowej, sformułowanie to ujmowane jest w różnych kontekstach.

W przypadku zatem, jeżeli pełen zapis zastrzeżenia brzmi – „subject to the contract” (lub podobne tego typu sformułowanie), przyjąć należy, iż niezależnie od ustalenia wszystkich warunków, przyjmuje się, iż intencją stron było przyjęcie, że umowa nie wejdzie w życie (nie będzie wiążąca prawnie), dopóki cała umowa czarteru nie zostanie sporządzona i podpisana przez strony [za Lord Somervell (J) w sprawie – „Score dale Portuguesa de Navios Tanques v Polaris”]. Jednakże, jeżeli zapis zastrzeżenia brzmi „subject to availability and charterparty”, nawet nie sporządzenie i podpisanie umowy, ale przejście stron umowy do realizacji czarteru, zgodnie z ustalonymi warunkami, jest podstawą do uznania, iż strony zawarły, skuteczną prawnie, daną umowę (precedens „Brogden v Metropolitan Railway” [1877] 2 App. Cas. 666, oraz „Howard Marine v Ogden” [1978] 1 Lloyd’s Rep. 334).

Przejdźmy do drugiej grupy zastrzeżeń, typu: „subject to Government permission”, lub „subject to shippers’ approval” czy „subject to survey” itp. Doktryna i judykatura angielska przewiduje, trzy możliwe skutki takich zapisów. A mianowicie: 

a) niespełnienie takiego warunku może skutkować, w uznaniu iż umowa nie została zawarta (nie weszła w życie); lub

b) niespełnienie takiego warunku, powoduje, iż podpisana umowa formalnie obowiązuje, ale obowiązek jej wykonania (realizacji) przez obie strony zostaje „zawieszony” do czasu wykonania przewidzianego warunkiem obowiązku; wreszcie

c) niespełnienie warunku zastrzegającego, powoduje, iż co prawda, formalnie umowa jest zawarta, ale niespełnienie obowiązku przewidzianego warunkiem, powoduje, iż umowa ulega rozwiązaniu

W zakresie skutków opisanych w pkt. (b) i (c), częstą praktyką jest wprowadzenie określonego terminu maksymalnego (tzw. „long stop date”). W przypadku niezrealizowania obowiązku w tak oznaczonym terminie, umowa ulega, w każdym przypadku, rozwiązaniu.

Odrębną kwestią jest obowiązek obu stron umowy w prawidłowej i terminowej realizacji obowiązku warunkowego. Jak ujęto to w orzeczeniu – „Brauer v Clark” [1952] 2 Lloyd;s Rep. 147 – „(…) be an obligation of on both of the parties not to prevent the fulfillment of the requirement or even to do what is reasonable to try to fulfil it” (zob. również “Hargreaves Transport v Lynch” [1965] 1 W.L.R. 215).

Jak w każdej interpretacji kontraktowej, skutek konkretnego zastrzeżenia – „subject to” jest uzależniony od konkretnego zapisu umownego i jego usytuowania w umowie. W sprawie „Astra Trust v Adams” [1969] 1 Lloyd’s Rep. 81, strony zawarły umowę sprzedaży statku „subject to a satisfactory survey”. Sędzia Megaw, nie miał wątpliwości, iż przy takim zapisie oraz okolicznościach kontraktowych transakcji, satysfakcjonujący rezultat przeglądu klasyfikacyjnego statku jest na tyle kluczowy dla rozważanej transakcji, iż nieprzeprowadzenie takiego przeglądu lub jego negatywny rezultat, skutkować winien w uznaniu, iż nie doszło nigdy do skutecznego zawarcia umowy (swoisty warunek zawieszający). Pewną wątpliwość, w przyjętym orzeczeniu, wzbudziła kwestia, czy podobny rezultat w wyrokowaniu, osiągnięto by gdyby w przyjętym sformułowaniu zabrakło słowa „satisfactory”  (gdyby więc było tylko „subject to survey”). Jakkolwiek, większość orzecznictwa i doktryny, skłania się do stanowiska, iż rezultat byłby podobny (do decyzji sędziego Megaw), sprawa nie jest tak oczywista. Pokazało to, na przykład, orzeczenie Sądu Apelacyjnego w sprawie „The Merak” [1976] 2 Lloyd’s Rep. 250. Sprawa rozpatrywała znaczenie podobne do zapisu w kontrakcie sprzedaży, i Lord Denning M.R., stwierdził, iż „(…) in some circumstances there might be an immediately binding contract despite such a phrase. The buyer would be obliged to make the survey and the seller to permit it and the contract would come to an end only if the survey were unsatisfactory, presumably on objective view”. Otrzymujemy więc, zaskakująco odrębną jurydycznie konkluzje. Z punku widzenia pragmatyki kontraktowej, to drugie stanowisko (Lorda Denninga z „The Merak” [1976]), wydaje się bardziej właściwe. Przy ustaleniu i potwierdzeniu przez strony, wszystkich elementów negocjacyjno-kontraktowych, trudno przyjąć, iż umowa nie została zawarta tylko dlatego, iż jeden z warunków nie został zrealizowany.  Bardziej zatem zasadnym jest przyjęcie, iż taka umowa, jest wiążąca prawnie, biorąc jednak pod uwagę, znaczenie przedmiotowego warunku dla bytu umowy (i stosownych praw i obowiązków stron), nierealizowanie tego obowiązku może spowodować rozwiązanie, wiążącej prawnie umowy. 

W sprawie „The John S. Derbyshire” [1977] 2 Lloyd’s Rep. 457, przyjęto zastrzeżenie sformułowane jako „subject to satisfactory completion of two trial voyages”. W sytuacji, w której ustalone podróże próbne zakończyły się rezultatami negatywnymi, Sąd przyjął, iż tak sformułowane zastrzeżenie powoduje, iż czarter nie wszedł w życie. Sędzia Mocatta wskazał, w szczególności, iż przy takim ujęciu zastrzeżenia „terms of the time charter had been prepared and agreed, so to speak, in escrow, to use if and when it was further agreed between the parties that they should be bound contractually by them”.

Częstą formą spotykaną w negocjowanych czarterach jest  zastrzeżenie “subject to details” (lub „sub details”). Generalnie, judykatura angielska (w odróżnieniu od orzecznictwa amerykańskiego), przyjmuje, iż przy tego typu zastrzeżeniach, jeżeli strony umowy, pomimo ustalenia wszystkich elementów istotnych umowy („main terms”), nie uzgodniły wszystkich szczegółowych postanowień kontraktowych, wówczas, kontrakt nie jest wiążący prawnie (przynajmniej do czasu ostatecznego ustalenia przedmiotowych „details”).

W sprawie „The Junior K” [1988] 2 Lloyd’s Rep. 583, broker armatora wysłał telex do brokera czarterującego ze wszystkimi potwierdzonymi warunkami umownymi, gdzie wiadomość zaczynała się od zdania „Confirm telcons here recap fixture sub details”. Wiadomość kończyła się stwierdzeniem „sub dets Gencon CP”. W sytuacji, w której szczegóły kontraktowe (w tym szczegółowe ustalenia dotyczące formularza czarterowego Gencon), nie zostały ustalone pomiędzy stronami, sędzia uznał, iż nie doszło do zawarcia wiążącej prawnie umowy (zob. również „The Solholt” [1981] 2 Lloyd’s Rep. 574; „The Infra Transporter” [1985] 2 Lloyd’s Rep. 158). Sędzia Leggatt, w sprawie „The Nissos Samos” [1985] 1 Lloyd’s Rep. 378, ujął istotę tego typu zastrzeżenia przez stwierdzenie „subject details is well known expression in broking practice which is intended to entitle either party to resile from the contract if (…) other party is not satisfied with any of the details as discuss between them”. Innymi słowy odstąpienie, przez którąkolwiek ze stron, od uzgodnienia “details” (niezależnie od tego jakimi powodami kierowała się strona odstępująca) jest wystarczające do uznania, iż nie doszło do zawarcia umowy.

Przyjmuje się, co do zasady, iż rozważane tu „details”, odnosić się winny do ważnych, istotnych kontraktowo kwestii („The Winner” [1986] 1 Lloyd’s Rep. 36).

Niezależnie jednak, od pewnych różnic, zdecydowana linia orzecznictwa angielskiego, jednoznacznie potwierdza, iż „it is common ground that if the charter negotiations were ‘subject to details’ there was no binding contract” (za „The CPC Callia” 1 Lloyd’s Rep. 68, oraz „Granit v Benship International” [1994] 1 Lloyd’s Rep. 526). Oczywiście, jak przy wszystkich warunkach czy zastrzeżeniach umownych, nic nie stoi na przeszkodzie aby strony, pomimo nie ustalenia wszystkich „details” uznały obopólnie, iż mają zawartą, wiążącą prawnie umowę. Sędzia Parker, w sprawie „The Samah” [1981] 1 Lloyd’s Rep. 40, stwierdził „It is undoubtly possible to contract when much is left outstanding and for a party to commit himself to the acceptance of certain conditions which he has not seen”. Z chwilą, kiedy rozważane detale kontraktowe („details”),  zostaną ostatecznie uzgodnione pomiędzy stronami, dochodzi do ostatecznego zawarcia wiążącej prawnie umowy („binding contract”), przy czym, jak słusznie wskazał sędzia Mance w sprawie „Egon Oldendorff v Libera Corporation” [1995] 2 Lloyd’s Rep. 64 – „There is nothing in the concept of „subject to details” in English or under English law, which requires details so agreed to be recapitulated, still less which requires any recapitulation to be confirmed by either or both of the parties”. 

Na zakończenie, warto przypomnieć, iż w każdej jurysdykcji, w przypadku konieczności ustalenia czy i na jakich warunkach doszło do zawarcia wiążącej prawnie umowy, decyduje o tym prawo właściwe dla danej rozważanej umowy. Sąd angielski, który miałby rozstrzygnąć taka kwestię, posiłkować się będzie Contract (Applicable Law) Art. 1990, który z kolei, oparty jest na Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady nr 593/2008 z dn. 17.06.2008. ws. prawa właściwego dla zobowiązań umownych (tzw. Rzym I). Zgodnie z Art. 3 ust. 1 – „Umowa podlega prawu wybranemu przez strony”. Przy rozważanych w niniejszym opracowaniu kwestiach „subject to”, może jednak dojść do sytuacji, w której istnieje poważna wątpliwość czy doszło do zawarcia wiążącej umowy. A jeżeli jest wątpliwość co do bytu kontraktowego całej umowy, to tym samym, czy można przyjąć (w ślad za cytowanym powyżej Art. 3 ust. 1 Rzym I), że strony dokonały wiążącego prawnie wyboru prawa. W takich okolicznościach, z pomocą przychodzi zapis Art. 10.1, Rzym I (nazwany „putative proper law”), zgodnie z którym – „Istnienie i ważność umowy lub jednego jej postanowienia, ocenia się według prawa, które zgodnie z niniejszym rozporządzeniem byłoby dla niej właściwe, gdyby umowa lub jej postanowienie było ważne”. W takich okolicznościach, wykazanie przez stronę, iż w negocjacjach, poprzedzających zawarcie umowy, kwestia prawa i jurysdykcji właściwej dla negocjowanej umowy, została precyzyjnie zdefiniowana i przedłożona przez jedną ze stron, może być wystarczającą podstawą do zastosowania prawa według Art. 10.1. Orzecznictwo angielskie, przyjmuje w tym zakresie daleko idącą elastyczność. W sprawie „The Parouth” [1982] 2 Lloyd’s Rep. 351, stwierdzono, między innymi, iż „At least, if only one such clause (i.e. „law and jurisdiction clause”) has been put forward, it may well have conclusive effect even thought the other party claims not to have agreed to any contract and hence to this clause”), (zob. również “The Atlantic Emperor” [1989] 1 Lloyd’s Rep. 548 oraz “The Russo” [1982] 2 Lloyd’s Rep. 120).

Marek Czernis

Fot. Depositphotos