Coraz więcej statków, coraz mniej incydentów i wypadków śmiertelnych na morzu

Praca na statku jest wciąż niebezpieczna. Rośnie ilość statków w transporcie morskim. Dynamicznie rozwijają się przewozy pasażerów, szczególnie w ruchu turystycznym. Wysokie ryzyko wypadków wciąż utrzymuje się na statkach rybackich i przewożących żywe zwierzęta. Szczególne zagrożenia występują na statkach starszych, a tych jest wciąż dużo. 

W latach 2019-2023 co roku dochodziło średnio do 2 344 wypadków z udziałem co najmniej jednego statku pływającego pod banderą państwa członkowskiego UE, objętego zakresem obowiązujących przepisów UE – alarmował Santiago Encabu, kierownik Jednostki ds. Bezpieczeństwa Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA), w czasie European Maritime Safety Conference: Safety First, konferencji, która miała miejsce w Lizbonie 8 grudnia br. 

Liczba wypadków zgłoszonych do Europejskiej Platformy Informacyjnej w sprawie Wypadków Morskich (EMCIP), zarządzanej przez EMSA, w latach 2019-2023  spadła o 16% w porównaniu z okresem objętym pierwszym raportem EMSAFE – informuje European Maritime Safety Agency w najnowszym „The 2025 European Maritime Safety Report”.  

Drugie wydanie Europejskiego Raportu Bezpieczeństwa Morskiego EMSAFE zawiera kompleksowy i oparty na faktach przegląd szerokiego zakresu zagadnień bezpieczeństwa morskiego, a także dogłębną analizę konkretnych obszarów technicznych wybranych na podstawie zainteresowania Unii Europejskiej (UE). 

Wypadki śmiertelne na statkach UE

Na wypadkowość na statkach zwraca uwagę w najnowszym komunikacie również EUROSTAT. Do najgroźniejszych zdarzeń zalicza się wypadki śmiertelne. W latach 2020-2024 w wypadkach zarejestrowanych w UE zginęło 15 pasażerów, z czego 13 miało miejsce w 2022 r., co stanowiło prawie 50% wszystkich ofiar śmiertelnych w tym roku (44,8%). Liczba zdarzeń kończących się śmiercią członków załóg jest niska, ale niepokojąca. 

Ilość wypadków śmiertelnych wzrosła z 16 w 2020 r. do 24 w 2021 r., co stanowiło 92,3% ofiar śmiertelnych w tym roku, a następnie spadła do 13 w 2022 r. i do 9 w 2023 r. Nieznaczny wzrost odnotowano w 2024 r., kiedy liczba ofiar śmiertelnych wśród załóg statków wzrosła do 13, co stanowiło wszystkie ofiary śmiertelne w tym roku. 

W kategorii „inne osoby”, obejmującej personel serwisowy, pracowników portowych, pilotów, inspektorów itp., w latach 2020–2024 życie straciło przypadkowo 5 osób. W 2021 r. w tej kategorii zginęły dwie osoby, a w 2022 r. – trzy, natomiast w latach 2020, 2023 i 2024 nie odnotowano żadnego przypadku śmiertelnego – podkreśla EUROSTAT.

(Nie)Bezpieczeństwo w porcie i na morzu

„Nasze wody należą do najbardziej aktywnych na świecie, z blisko 800 tys. zawinięć do portów rocznie” – pisze Apostolos Tzitzikostas, komisarz ds. zrównoważonego transportu i turystyki, we wstępie do raportu EMSAFE. W raporcie podkreśla się: ”Z biegiem czasu Europa zbudowała jeden z najbardziej zaawansowanych i kompleksowych systemów bezpieczeństwa morskiego na świecie”.

Obejmują one specjalistyczne systemy dla statków, takich jak high-speed craft i statki typu ro-pax, solidną drugą linię kontroli bezpieczeństwa poprzez inspekcje Port State Control oraz, co najważniejsze, stale ewoluujące regulacje prawne, które wspierają wysoką jakość kontroli technicznej statków, bezpieczeństwo załóg i ochronę żeglugi.

EMSAFE zawiera analizy obejmujące rozwój, stosowanie i stan unijnych i międzynarodowych norm bezpieczeństwa w transporcie morskim towarów i pasażerów oraz rybołówstwie. Zespół EMSA na bieżąco identyfikuje potencjalne obszary zagrożeń na statkach wynikające z błędów lub zaniedbań załóg lub niesprawności technicznych. 

Raport opracowany jest po to, by zainspirować właścicieli statków, firmy zarządzające oraz załogi do poprawy bezpieczeństwa na morzu. Kierownictwo EMSA podkreśla, że „ogólnie rzecz biorąc, raport ma przyczynić się do lepszego zrozumienia wyzwań i możliwości związanych z bezpieczeństwem, które dotyczą sektora morskiego, poprzez zebranie zestawu kluczowych danych technicznych dotyczących bezpieczeństwa statków i ich eksploatacji”.

Kultura bezpieczeństwa

Podkreśla się, że raport ma charakter kompleksowy i wszechstronny, bowiem „łączy informacje z różnych baz danych prowadzonych przez EMSA, wzbogacone o konsultacje z zainteresowanymi stronami, oferując możliwość krzyżowej analizy danych i uzyskania szczegółowych informacji na temat stanu bezpieczeństwa morskiego w UE”. 

Zawarte w raporcie informacje o zagrożeniach na statkach i pokazane najważniejsze trendy są niezwykle cenne, mimo że podstawowe dane zawarte w drugim wydaniu raportu obejmują lata 2019–2023. Kreują bowiem kulturę zachowania się na statku, dbałości o załogę, pasażerów, statek i ładunek i rozwijają kulturę pracy i bezpieczeństwa. 

„Taka kultura bezpieczeństwa jest niezbędna dla unijnego sektora transportu morskiego” – zaznacza Apostolos Tzitzikostas i uzasadnia to tym, że„państwa członkowskie UE kontrolują około jednej trzeciej światowej floty statków pasażerskich. 

Około jedna czwarta światowych zbiornikowców do przewozu gazu i chemikaliów znajduje się w posiadaniu Europejczyków. Europa jest również liderem we wdrażaniu paliw alternatywnych, co wymaga bezkompromisowych standardów bezpieczeństwa, aby chronić życie na morzu, chronić środowisko morskie i bronić strategicznych interesów morskich Unii.

„EMSAFE stawia również inne wyzwania, które należy podjąć, a bezpieczeństwo statków pasażerskich jest jednym z nich” – podkreśla Maja Markovčić Kostelac, dyrektor wykonawczy Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego we wstępie do „The 2025 European Maritime Safety Report”. Każdego roku europejskie porty obsługują około 400 milionów pasażerów. Statki pasażerskie są zatem ważnym czynnikiem ułatwiającym swobodny przepływ osób w Unii Europejskiej. Stanowią one również niezbędny środek transportu dla wielu społeczności wyspiarskich. 

Starzejąca się flota

Maja Markovčić Kostelac alarmuje, że zauważalny jest „trend starzenia się floty pasażerskiej UE i nie wykazuje on oznak spadku wieku statków”. A to budzi obawy dotyczące bezpieczeństwa. „EMSAFE dostarcza ważnych informacji na temat statków rybackich. 68% floty rybackiej UE składa się obecnie ze statków o długości poniżej 24 metrów i wieku powyżej 25 lat” – zwraca uwagę dyrektorka EMSA.

Stwierdza na podstawie danych zawartych w raporcie, że „nie można przecenić podatności statków rybackich na wypadki; stanowią one 17% całkowitej liczby wypadków rejestrowanych każdego roku w ramach obowiązujących przepisów UE i 60% całkowitej liczby utraconych statków”.

W badanym okresie poważne wypadki (statki uszkodzone do tego stopnia, że nie nadają się do dalszej żeglugi, poważne obrażenia, niezbyt poważne szkody dla środowiska) stanowiły 27,8% wszystkich odnotowanych wypadków. Natomiast bardzo poważne wypadki (ofiary śmiertelne, całkowita utrata statku, poważne szkody dla środowiska) stanowiły 2,2% wszystkich wypadków – czytamy w EMSAFE.

– W 2023 r. w wypadkach z udziałem statków pływających pod banderą państw członkowskich UE zginęły 22 osoby, a 741 zostało rannych. Największą liczbę ofiar śmiertelnych odnotowano w wypadkach z udziałem statków towarowych, które stanowią około 49% floty, a następnie statków rybackich i statków serwisowych – informował Santiago Encabu w czasie European Maritime Safety Conference: Safety First.

Bezpieczne statki pod banderą krajów UE

Obecnie nie ma jednak scentralizowanej bazy danych z wynikami inspekcji przeprowadzanych przez państwa bandery. Dlatego na szczeblu UE korzysta się z danych specjalnego systemu inspekcji statków ro-pax i high-speed craft. Jest ona gromadzona w bazie danych THETIS-EU prowadzonej przez EMSA. Wyniki tych inspekcji wskazują, że 38% wszystkich stwierdzonych nieprawidłowości odnosi się do bezpieczeństwa przeciwpożarowego.

Na danych z audytu państw członkowskich Międzynarodowej Organizacji Morskiej (IMO) ustalono przestrzeganie przepisów przez statki, które zarejestrowane są w oficjalnych urzędach morskich lub certyfikowane przez uznane organizacje. Ustalono, że państwa, które udostępniają swoje bandery nadal delegują nadawanie uprawnień urzędom lub uznanym organizacjom, zarówno w zakresie przeprowadzania ustawowych przeglądów, jak i wydawania certyfikatów. 

W 2024 r. dwie trzecie wszystkich państw członkowskich UE powierzyło wydanie certyfikatów bezpieczeństwa statków pasażerskich, w całości lub częściowo, uznanej organizacji, co stanowi wzrost o 10% w stosunku do 2020 r. – podaje EMSA. W raporcie stwierdza się, że ”podobną tendencję stwierdzono w przypadku delegowania uprawnień do wydawania certyfikatów w ramach międzynarodowego kodeksu zarządzania bezpieczeństwem”. 

Na świecie działa 110 organizacji uznanych przez co najmniej jedną banderę. Wśród uznanych organizacji, których certyfikaty gwarantują wysoko jakość bezpieczeństwa statków, jest również Polski Rejestr Statków. Stwierdzono wzrost ilości uprawnionych urzędów lub organizacji o 15% w porównaniu z 2020 r. Tylko 11 nowych organizacji zostało uznanych przez Komisję Europejską. W październiku 2022 r. UE cofnęła uznanie dla Rosyjskiego Morskiego Rejestru Statków.