Umowa o budowę statku – „siła wyższa” w świetle prawa angielskiego

Opracowaniem Umowa o budowę statku - "siła wyższa" ("force majeure"),  rozpoczęliśmy cykl artykułów dotyczących tej wysoce specyficznej, w systemie prawa angielskiego, instytucji kontraktowej (nie instytucji prawa) zawartej w każdej umowie o budowę statku. Jak wspominaliśmy w pierwszym, wyżej wspomnianym, opracowaniu, angielska koncepcja „siły wyższej” („force majeure”) to wyłącznie „konstrukt” woli i intencji stron, powołany do życia w formie odrębnego, specyficznego zapisu umownego i funkcjonującego prawnie tylko i wyłącznie w obrębie takiego zapisu. Wynikają z tego faktu daleko idące skutki praktyczne.

Angielskie prawo nie traktuje, co do zasady, klauzul „siły wyższej” jako postanowień mających charakter przesłanek automatycznie zwalniających z odpowiedzialności lub ograniczających taką odpowiedzialność (tzw. „exclusion or limitation clauses”) [zob. „Fairclough, Dodd & Jones Ltd v J. H. Vantol Ltd.” [1957] W.L.R 136; “Seadrill Ghana Operations Ltd. v Tullow Ghana Ltd.” [2009]; “Shearson Lehman Hutton Inc v Maclaine Watson” [1989] 2 Lloyd’s Rep. 570; “Triple Point Technology Inc. v PTT Public Company Ltd” [2019] EWCA Civ 230].

Postanowienia umowne, zwalniające daną stronę z odpowiedzialności (“exclusion clause”), podlegają w systemie prawa angielskiego wysoce odrębnym regułom interpretacyjnym (np. „contra proferentem rules” itp.).  W kontekście wyłączenia tego typu reguł, w stosunku do klauzul „siły wyższej” (to jest uznanie, iż klauzule „siły wyższej” nie należą do przypadków „exclusion clauses”) wytworzone zostały specyficzne ,jurydycznie właściwe dla „force majeure clause” reguły.

Gdy strona swoim nienależytym działaniem lub zaniechaniem, spowodowała naruszenie warunków umowy, nie może ona powołać się na okoliczność „siły wyższej” w takich okolicznościach. Przyjmując zasadę w precedensie „Lebeaupin v Richard Crispin & Co.” [1920] 2 K.B., iż „no man may take advantage of his own wrong”, sędzia McCardie stwierdził w szczególności “a man cannot rely upon his own act or negligence or omission or default as force majeure”. Zwraca się we współczesnym orzecznictwie angielskim uwagę na fakt, iż nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony konstruując postanowienie „siły wyższej”, rozszerzyły jej zakres oddziaływania, pozwalając na neutralizowanie zasady z precedensu „Lebeaupin v Richard Crispin & Co.” [1920]. W 1993, w sprawie “E.E. Caledonia Ltd. v Orbit Valve Co. Europe” [1993] 2 Lloyd’s Rep. 418, sędzia Hobhouse, w swoim, wywodzie stwierdził, między innymi: „the parties to a contract are not be taken to have agreed that a party shall be relieved of the consequences of its negligence without the use of clear words showing that that was the intention”.

Taką możliwość zasygnalizowano w sprawie “Sonat Offshore S.A. v Amerada Hess Development Ltd. and Another” [1988] 1 Lloyd’s Rep. 145. Choć w rozpatrywanej tam sprawi, właśnie brak stosownego, zmodyfikowanego zapisu klauzuli „force majeure” nie pozwolił na jurydyczne rozszerzenie tego postanowienia również o okoliczności spowodowane zawinionym działaniem osoby, która powywoływała się na siłę wyższą. Podobnie się sprawa miała w orzeczeniu „I Lauritzen A.S. v Wijsmuller B.V.” („The Super Servant Two”) [1990] 1 Lloyd’s Rep. 1. W sprawie tej, armator nie wykonał zobowiązania kontraktowego, w sytuacji, w której jeden jego statek zatonął a drugi, który alternatywnie miał służyć do wykonania umowy był właśnie zakontraktowany w innym zatrudnieniu. Armator, chciał doprowadzić do rozwiązania umowy, bez ponoszenia z tego tytułu odpowiedzialności, w powołaniu się na kontraktową klauzulę “siły wyższej”, która przewidywała, iż „the Owner would be entitled to cancel performance of its obligation, in the event of force majeure, Acts of God, perils or danger and accidents of the sea (…) or any other circumstances whatsoever (…) which reasonably may impede, prevent or delay (…) performance”.

Bezspornym było, iż zawinione działania armatora, w sposób istotny, przyczynowo-skutkowy, przyczyniły się do braku możliwości realizacji kontraktu. Jednakże armator podnosił, iż niezależnie od faktu, że większość zdarzeń objętych „siłą wyższą”, swoim rodzajem odnosi się do okoliczności będących poza kontrolą stron umowy, to „perils or dangers or accidents of the sea”, winny obejmować również ewentualne szkody wynikłe z zawinionego działania strony. W rezultacie powyższego, kontraktowa klauzula siły wyższej, winna obejmować również wspomniane powyżej zawinione działania armatora.

Sąd Apelacyjny nie zgodził się z argumentacją armatora. Co ciekawe, Lord Bingham J. w swojej odmowie objęcia „siłą wyższą” działań zawinionych przez armatora, zastosował zasadę z czołowego precedensu odnoszącego się do „exclusion clauses”, które przecież, w ślad za orzeczeniem „Fairclough, Dodd & Jones” [1957], nie powinno mieć zastosowania do „force majeure clauses”. Lord Bingham zatem, powołując się na „Canada Steamship v The King” [1952], stwierdził: „force majeure clause was limited and did not extended to protect the carrier from other circumstances for which it had been alleged it or its servants were to blame. Sędzia Hobhouse, w sprawie “E.E. Caledonia Ltd. Orbit Valve Co. Europe” [1993] 2 Lloyd’s Rep. 418, potwierdził tą zasadę, jednakże wskazał, iż w ramach swobody kontraktowej, mającej przecież w pełni zastosowanie do angielskiej instytucji „siły wyższej”, nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony umowy wprowadziły do jej postanowień możliwość powołania się na siłę wyższą, nawet w przypadku zawinionego działania lub zaniechania strony powołującej się na tą przesłankę. To „otwarcie” orzecznictwa w rozpatrywaniu klauzul „siły wyższej” na ustalenia jurydyczne czy precedensy związane, sensu stricte, z interpretacją klauzul wyłączających odpowiedzialność („exclusion clauses”), może mieć istotne znaczenie dla kierunku orzecznictwa w rozpatrywanych tu klauzulach „siły wyższej”.

Z drugiej strony, pojawiły się orzeczenia, które kwestionują takie podejście – jak na przykład „Transocean Drilling UK Ltd. v Providence Resources Plc” [2014] EWHC 4260 [Comm] czy „Persimmon Homes Ltd. v Ove Arup & Partners Ltd.” [2017] Civ 373. W tym sporze tendencji jurydycznych, stanowisko reprezentowane przez orzeczenie „The Super Servant Two” [1990], zgodnie z którym „acts or negligence or breach of duty will normally be construed as falling outside the ambit of “force majeure clause”, wydaje się bardziej rekomendowanym i przeważającym aktualnie trendem prawnym.

Tak jak to już wspomniano w związku z orzeczeniem sędziego Hobhouse „E.E. Caledonia Ltd” [1993], co do zasady, strony mają prawo do modyfikacji tej zasady. Jeżeli jednak, ex definitione, klauzula „siły wyższej” obejmuje zdarzenia i okoliczności, będące poza kontrolą (oddziaływaniem) stron, to modyfikacja umowna tej klauzuli, rozszerzająca zakres klauzul również o kategorie działań zawinionych przez jedną lub obie strony (a więc działania wynikłe z oddziaływania strony umowy) wymuszają dla swojej efektywności prawnej daleko idącą precyzję językową. I odwrotnie, jak to ma miejsce, na przykład w Kl. 34 (iii) (1) NEWBUILDCON form, strony mogą, expressis verbis, przewidzieć, iż okoliczności „siły wyższej”, nie mogą być przywołane przez strony umowy, jeżeli „such event were […] caused error, neglict, act or omission of the Builder or its sub-contractors”. W takich okolicznościach, literalne potwierdzenie strony umowy zasady z „The Super Servant Two” [1990] staje się bezsporne.

Kolejną zasadą, która w systemie prawa angielskiego ma zastosowanie do klauzul „siły wyższej”, jest konieczność wykazania przez stronę, która powołuje się na tą zasadę, iż podjęła ona wszystkie zaradcze środki prewencyjne, aby zapobiec skutkom „siły wyższej”. Lord Griffits (J) w sprawie B&S Contracts and Design Ltd. v Victor Green Publications Ltd.” [1984] stwierdził, między innymi „clauses of this kind have to be construed upon the basis that those relying on them will have taken all reasonable efforts to avoid the effect of the matters set out in the clause which entitle them to vary or cancel the contract”.

Podejście to zostało potwierdzone w sprawie “Channel Island Ferries ltd. v Sealink U.K Ltd” [1988] 1 Lloyd’s Rep. 323. W sprawie tej umowa zawierała następującą klauzulę „siły wyższej”: „strikes, lockouts (…) and any (…) incidents of any nature beyond control of the relevant party”. Niewykonanie umowy przez jedną ze stron (Sealink) nastąpiło na skutek strajku załogi firmy. Firma powołała się na przesłankę „siły wyższej”. Sędzia Hirst, w pierwszej instancji, odmówił Sealink prawa do obrony w oparciu o „force majeure” wskazując, iż firma nie podjęła (choć miało pełne ku temu możliwości) stosownych działań uprzedzających, które pozwoliłyby na niedojście strajku do skutku. Sąd Apelacyjny, w pełni utrzymał wyrok sądu pierwszej instancji, a Lord Ralf Gibson (J) wyjaśnił, iż „accepted construction of a force majeure clause of this nature (…) requires that the party claiming the protection proves that there were no reasonable steps which it could have taken to avoid being prevented from performing its obligation by incident or event said to be within the clause” [zob. również “Hoecheong Products Co. Ltd v Cargill Hong Kong Ltd.” [1995] 1 W.L.R 404 PC].

Z omawianą powyżej zasadą (obowiązkiem podjęcia działań prewencyjnych, mających na celu przeciwdziałanie  skutkom powstania „siły wyższej”) powiązana jest kolejna, zgodnie z którą już po powstaniu przypadku „siły wyższej”, strona powołująca się na tą przesłankę, winna wykazać, iż podjęła wszelkie stosowne działania mające na celu zminimalizowanie skutków zdarzenia (tzw. „mitigation of effects of force majeure”), („Provimi Hellas AE v Warinco AG” [1978] 1 Lloyd’s Rep. 373). Wiele kontraktów w istocie, expressis verbis, przewiduje taki obowiązek “mitigacyjny”, jak na przykład Kl. 34 (a) (iii) 4 formularza NEWBUILDCON, zgodnie z którym „the Builder shall have made all reasonable efforts to avoid and minimise the effect of such events”.

Marek Czernis

Fot. Depositphotos