Chiny dołączają do starań o Sekretariat Traktatu ONZ o otwartych morzach

Chiny włączają się do starań o utworzenie Sekretariatu Traktatu ONZ o otwartych morzach i chcą, żeby jego siedziba znalazła się w Xiamen w południo-wschodniej prowincji Fujian. O bycie gospodarzem Sekretariatu ubiegają się również Belgia i Chile. 

Traktat, oficjalnie znany jako Porozumienie Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza, Konserwacji i Zrównoważonym Wykorzystaniu Morskiej Bioróżnorodności na Obszarach poza Narodową Jurysdykcją, został podpisany przez 145 państw i do tej pory ratyfikowany przez 81 państw, w tym 16 członków Unii Europejskiej. Umowa weszła w życie 17 stycznia 2026 roku. Polska podpisała go 21 sierpnia 2023 roku, ale nadal nie ratyfikowała.

Dyrektor biura klimatycznego w chińskim Instytucie Polityki Społecznej Azji, Li Shuo podkreślił w rozmowie z mediami, że Pekin dąży do jak największego udziału w procesach zarządzania wodami międzynarodowymi, które wyznacza Traktat. To istotne dla Chin pole egzekwowania tzw. miękkiej siły i wpływu na prawo międzynarodowe. Ma to szczególne znaczenie w czasie natężonego amerykańskiego izolacjonizmu w dobie prezydentury Donalda Trumpa i wycofywania się w Waszyngtonu z umów i organizacji międzynarodowych.

Chińczycy przypominają, że podobnie zachowali się kiedy za pierwszej prezydentury Trumpa, USA zrezygnowały organizacji Konwencji ONZ o Bioróżnorodności. Wtedy także "Pekin zrobił krok w przód, kiedy Waszyngton się wycofał". Dobrze zorganizowana i efektywna praca sekretariatu jest bardzo ważna w przypadku tak ambitnego traktatu. Obecnie jego sekretariat znajduje się przy w ONZ-owskim Departamencie Spraw Oceanicznych i Prawa Morza w Nowym Jorku.

Ambicje Pekinu wyrażał również tamtejszy MSZ, który przekazał, że Chiny jako "duży odpowiedzialny kraj", chcą jak najlepiej dbać o zrównoważone wykorzystanie oceanów. Chińska dyplomacja podkreśla, że Xiamen, portowe miasto kandydujące na siedzibę sekretariatu, od lat słynie z realizacji polityki zrównoważonego rozwoju gospodarki oceanicznej i może zaoferować bardzo korzystne warunki pracy nowej instytucji ONZ. Chiny są mocno zaangażowane z ochronę zasobów morskich z powodu własnych problemów z przełowieniem mórz. Taka ofensywa dyplomatyczna sugeruje jednak coś więcej, bo ambicje odgrywania coraz większej roli w społeczności międzynarodowej.

Komentatorzy zwracają uwagę, że powierzenie nowego sekretariatu Chinom może być kontrowersyjne z powodu rosnących napięć geopolitycznych, również w odniesieniu do wyścigu o panowanie w Arktyce. Chile lub Belgia wydają się w tej sytuacji bardziej neutralne. Istnieją również obawy, że Chiny będą zwalniały wysiłki w celu utworzenia stref chroniony na Oceanie Arktycznym.

Chile wydaje się naturalnym kandydatem. Państwo to ma bardzo silne związki z oceanem, a marynarka wojenna jest dumą i jedną z podstaw tożsamości narodowej. Zgłoszone miasto Valparaíso jest siedzibą dowództwa marynarki wojennej i jedną z jej głównych baz. Chile, które rości sobie prawa do Półwyspu Antarktycznego i części Antarktydy aż do Bieguna Południowego oraz posiada Wyspę Wielkanocną, od lat buduje obecność na ogromny obszarze Oceanu Spokojnego. Nazywa je swoim mar presencial, morzem obecności, na którym zaznacza swoje interesy wojskowe, naukowe i gospodarcze, sygnalizując odpowiedzialność za ten obszar. To morskie terytorium jest wielokrotnie większe od chilijskich posiadłości lądowych. Oprócz tego kandydatura Valparaíso jest wyrazem dążenia do świata bardziej zdecentralizowanego, gdzie tzw. peryferia odgrywają większą rolę. Belgia wysunęła natomiast Brukselę, miast w głębi lądu, którego zaletą ma być istniejący już tam międzynarodowy system dyplomatycznych przedstawicielstw i instytucji.

Zadaniem Traktatu ONZ o otwartych morzach jest utworzenie obszarów chronionych na wodach międzynarodowych niepodlegających władzy żadnego państwa, regulowanie wykorzystywania biologicznych i mineralnych zasobów oceanów, lepsze określenie wpływu działalności człowieka na stan mórz oraz  wspieranie, poprzez transfery środków państw rozwijających się w tworzeniu własnych kompetencji i technologii morskich. Realizacja zapisów traktatu jest kluczowa w dążeniu do zabezpieczenia strefami ochronnymi 30% procent światowych oceanów do 2030 roku. O tym, czy sekretariat zostanie otwarty w Chinach, Belgii, czy Chile, Narody Zjednoczone zdecydują w tym roku podczas pierwszej konferencji sygnatariuszy Traktatu o otwartych morzach.

Unia Europejska prowadziła proces polityczny i negocjacje nad stworzeniem i wprowadzeniem Traktatu o otwartych morzach. Starania te trwały 15 lat i zakończyły się w 2023 roku. 19 września 2025 roku Traktat osiągnął niezbędną liczbę 60 ratyfikacji, co pozwoliło na jego wejście w życie po 120 dniach, wczoraj 17 stycznia.

UE i państwa członkowskie przygotowują się teraz do organizacji pierwszej konferencji państw-stron umowy. Ma do niej dojść w rok po wejściu traktatu w życie. Wspólnota obiecała też wspierać jego wprowadzanie w państwach rozwijających się poprzez Globalny Program Oceaniczny UE o wartości 40 milionów euro. Jego pierwsza część, opiewająca na 10 milionów euro, dotyczy pomocy technologicznej i jest już w pełni wdrożona.

Unia Europejska jest również głównym donatorem funkcjonowania Sekretariatu Traktatu o pełnych morzach, znajdującego się w ONZ-owskim Departamencie Spraw Oceanicznych i Prawa Morza. 

Obszary oceanów wykraczające poza władze jakiekolwiek państwa dotyczą zarówno wód, jak i dna morskiego. Zawierają w sobie cenne zasoby oraz formy życia, zapewniające bezcenną bioróżnorodność. Ludzkość korzysta na nich nie tylko gospodarczo, ale również społecznie, kulturalnie, naukowo i żywieniowo. Jednak powstające w wyniku działalności człowieka zanieczyszczenia, gospodarki rabunkowej, zmian klimatu i utraty różnorodności. Nowy traktat jest odpowiedzią na te wyzwania, szczególności w obliczu wzrastającego zapotrzebowania na surowce pochodzące z morza, m.in. energię. Traktat o otwartych morzach jest kluczowy w osiąganiu zgodności, koordynacji i synergii w pracy wielu morskich organizacji i przedsiębiorców.

Fot. Depositphotos